محل تبلیغات

ویژگی ها و مفروضات آینده پژوهی

مقدمه

در عصر دانايي، دانش اساسي ترين سرمایه انسان ها، سازمان ها و حكومت هاست. اين عصر، عصر رشد حيرت انگيز علوم و فناوري ها، هم افزايي ميان آنها و تغيير شتابان و عصر پيچيدگي ،آشوب و سامانه هاي باز است. اغلب اين تغييرات را نمي‌توان مهار كرد، بلكه مي‌توان به پيشوازش رفت و از آن پيش افتاد.

پيش بيني هاي ذهني از جمله مولفه هاي حساس مديريت مدرن است.  پيش بيني ها هميشه اشتباه از آب در نمي‌آيند، بلكه آنها مي‌توانند به شكل قابل قبولي درست باشند و اين مساله بسيار خطرناک است. اغلب اين پيش بيني ها بر پايه اين فرض بنا ميشود كه “جهان فردا شبيه به جهان امروز خواهد بود.”

مشكل اصلي در دنياي امروزي نبود اطلاعات نيست، بلكه فقدان ظرفيتي مناسب براي شناسايي و انتخاب اطلاعات درست و حساس است. آيا راه حل جستجوي پيش بيني های بهتر تكنيک هاي بهتر و يا بكارگيري پيشگویی هاي مجرب تر است؟ نيروهاي زيادي در شكل دهي به آينده دخيل بوده و عليه پيش بيني دقيق عمل مي‌كنند.

ضرورت آینده پژوهی

بسياري از حوادث و رويدادهاي آينده قابل پيش بيني و انقياد هستند. دخالت انسان در اين روند موجبات تغيير و تحولات مطلوب را ايجاد خواهد كرد. اما در اغلب موارد اشتغال به زمان حال و تلاش در جهت رفع مشكلات موجود، مانع از آن مي‌شود كه مديران و تصميم گيرندگان به آينده بينديشند؛ حال آنكه مشكلات كنوني ناشي از عدم شناخت آينده اي بوده است كه اينک “زمان حال” ناميده ميشود. به بيان روشنتر، بحران ها و مشكلات كنوني، موجه ترين دليل براي انديشيدن پيرامون درباره آينده است. ناگفته پيداست كه بحران هاي امروز نتيجه قهري نپرداختن به موانع و مشكلات، قبل از بروز آنها به شكل بحران است.

عامل ديگري كه پرداختن به آينده را اجتناب ناپذير مي‌سازد، در سرعت تحولات نهفته است. تحولات حيرت آور عصر حاضر، ناشي از دگرگوني هاي شگفت در حوزه فناوري و روند شتابناک جهاني شدن مي‌باشد. شايد تحول در فناوري عمده ترين نقش را در ايجاد چنين فضايي ايفا مي‌كند، زيرا تحول فناوري به مثابه تغيير در شئون و ابعاد مختلف زندگي است. بايد توجه داشت كه حضور عاملانه در روند تحولات آينده، كاهش تهديدات و افزايش فرصت ها و گزينه ها، نيازمند رويكردي آينده پژوهانه است كه امكان كنشگري در رخدادهاي آينده را فراهم مي‌سازد.

تاریخچه آینده پژوهی

از زماني كه بشر بر زمين گام نهاد همواره اشتياق فهم و درک آينده را داشته است. تلاش براي شناخت آينده توسط بشر به اشكال گوناگون در ادوار تاريخ بصورت متفاوت انجام شده است؛ در عهد باستان پيشگويان و كاهنها از طريق سير در احوال كواكب، سوابط و سياره ها و اجرام سماوي و رمل و اسطرلاب و علوم غريبه و … نمونه هايي از كساني هستند كه در گذشته تلاش كردند به نحوي به اين اشتياق در نزد خاص و عام را پاسخ دهند. براي مثال از روي رنگ آب نيل تشخيص ميدادند كه سال آينده مثلاً سال پر باراني خواهد بود يا خير.

اولين نشانه هاي جدي تر توجه بشر به آينده در عصر روشنگري ديده ميشود، عصري كه بشر باور داشت كه علوم براي هر چيزي راه حلي خواهند يافت. قوانين نيوتن در مورد حركت، درک و تحليل بسياري از پديده ها را ممكن ساخته بود. در اثر رشد شتابان علوم در اين دوره، متفكرين عصر روشنگري واقعا به اين نتيجه رسيده بودند كه تنها زمان مي‌خواهد تا همه قوانين و قواعد جامعه و محيط پيرامون بشر معلوم و آشكار شود.

اولين فعاليت آينده پژوهي در قالب يک تحليل علمي در سالهاي 1۹۳۰ تا 1۹۳۳ توسط يک گروه محققين و با سرپرستي ويليام اف آگبرن در زمينه جامعه شناسي كه علم نوپايي شناخته مي‌شد، در آمريكا انجام شد. اين گروه راي اولين بار متدولوژي هاي علمي نظير برونيابي و بررسي هاي علمي را در مورد روندهاي اجتماعي روز آمريكا به انجام رسانده و ضمن انتشار اولين كاتالوگ روندها، موفق به آينده بيني هاي مهمي از جمله افزايش نرخ مهاجرت و ازدياد طالق شد.

همچنين بالفاصله پس از جنگ جهاني دوم و به دنبال تجزيه و تحليل تكنولوژي هاي مورد استفاده در آلمان و ژاپن، متدهاي نويني براي آينده پژوهي ابداع شد و در نتيجه آن دستاوردهاي تكنولوژي مهم دهه هاي 1۹۵۰ و 1۹۶۰ شامل رادار، موشک هاي باليستيک قاره پيما و حمل و نقل هوايي از قبل پيش بيني شد. در دوران جنگ سرد و مسابقه تسليحات هسته اي، دغدغه مهم دست اندركاران نظامي، پيش بيني زنجيره رخدادهايي بود كه پس از يک رويارويي احتمالي هسته اي مي‌توانست اتفاق بيفتد. از همين رو، اولين بازيه اي جنگي بوجود آمد. اينها مدل هايي از يک رويارويي هسته اي بودند كه احتمالات مختلف را بررسي و تحليل مي‌كردند.

شكل كامل تر اين مدل ها، موجب بوجود آمدن سناريو شدند كه امروزه يكي از مهم ترين ابزارهاي آينده پژوهي محسوب مي‌شود. با كمک اين سناريوها، سلسله رويدادهاي متصور در يک زمان بسيار كوتاه پس از شروع يک جنگ هسته اي، قابل تصور و مدل كردن بوده و در نتيجه مي‌توان عكس العملها و نحوه آمادگي هاي لازم براي روبرو شدن با چنين جنگي را تدوين نمود. اين مشابه همان نقشي است كه سناريو به عنوان يک ابزار در آينده پژوهي فعلي بازي مي‌كند.

تعریف آینده پژوهی

آينده پژوهي، فرآيند تلاش سيستماتيک براي نگاه به آينده بلند مدت علم، تكنولوژي، محيط زيست، اقتصاد و اجتماع ميباشد كه با هدف شناسايي تكنولوژي هاي عام نوظهور و تقويت حوزه هاي تحقيقات استراتژيكي است كه احتمالاً بيشترين منافع اقتصادي و اجتماعي را به همراه دارند.

در حقيقت مي‌توان گفت آينده پژوهي، فرآيندي سيستماتيک، مشاركتي و گردآورنده ادراكات آينده است كه چشم اندازي ميان مدت تا بلند مدت را با هدف اتخاذ تصميم هاي روزآمد و بسيج اقدامات مشترک بنا مي سازد. لوک معتقد است آينده پژوهي ابزاري سيستماتيک براي ارزيابي آن دسته از توسعه هاي علمي و تكنولوژيكي است كه مي‌توانند تأثيرات بسيار شديدي بر رقابت صنعتي، خلق ثروت و كيفيت زندگي داشته باشند.

آينده پژوهي

معادل لغت لاتين(Futures study) است. كلمه جمع به اين دليل استفاده شده است كه با بهره گيري از طيف وسيعي از متدلوژي ها و بجاي تصور «فقط يک آينده»، به گمانه زني هاي سيستماتيک و خردورزانه، در مورد نه فقط «يک آينده» بلكه «چندين آينده متصور» مبادرت مي‌شود.

اجزاء آینده پژوهی

آينده از تعامل چهار عنصر ايجاد مي شود:

  • روندها: سرشتي تكراري و تناوبي دارند و تجربه، سابقه و اطلاعاتي از آنها موجود است.
  • رويدادها: سرشتي ضد روند دارند، غيرتناوبي و به صورت يكباره پديد ميآيند. هيچ تجربه و سابقه تاريخي و دادهاي از آنها وجود ندارد. از اينرو در آينده مديريت رويدادها؛ بيش و پيش از آنكه تجربه لازم باشد نوآوري و خلاقيت مهم است.
  • تصاوير: نشان مي‌دهند بازيگران چه عزم و اراده اي دارند و بر اين اساس مطالعه اين تصاوير براي
    فهم و درک آينده به ما كمک ميكند. برنامه ها، چشم اندازها، استراتژي ها، استراتژي هاي رقيب مثلا چشم
    انداز ،1۴0۴طرح خاورميانه بزرگ از اين جمله اند.
  • اقدامات: هدف آينده پژوهي پيشبيني نيست بلكه قصد دارد پيامد رفتار بازيگران در شكل گيري آينده هاي بديل را بررسي كند.

مثلت آینده پژوهی

در عرصه مديريت اصوال مديريت اقدامي است براي آينده و اداره رخدادهايي كه در حال اتفاق افتادن است. گذشته ها گذشته و ديگر تغييري برنميتابد. حال گريزپا تبديل به گذشته خواهد شد. آينده تنها فرصتي است كه در آن و با آن بدنبال آرمان ها، آرزوها، اهداف، استراتژي ها و … هستيم؛ و در نهايت به دنبال صيد پيش دستانه فرصت ها و پرهيز از مخاطرات هستيم.

 

مثلث آينده پژوهي حاصل تقابل سه نيروي متفاوت است كه عبارتند از :

  • كشش آينده: الزامات و اقتضاياتي كه به ما ميگويد چشم انداز خلق كن، استراتژي تدوين و اجرا كن. اغلب برنامه ريزيهاي خردمندانه براي آينده است.
  • فشار حال: مشكالت و چالش هايي كه بايد در حال حاضر حل شوند.
  • وزن گذشته: تركيب تمامي مسائلي كه ما آموخته ايم، دروه هاي آموزشي، تجربيات گذشته و …

 

تفاوت آینده پژوهی و برنامه ریزی

یكي از الزامات سازمان هـا، برخـورداري از برنامـه اسـت. برنامـه ريـزان، در سـازمان با مطالعات گسترده در سطوح عالي و مياني برنامه ريزي هاي اساسـي را بـراي سـازمان انجـام مي‌دهند. اما نكتهاي كه بايد به آن توجه كرد اين است كه در برنامه ريزي ، مـديران از زمـان حال شروع و به سوي آينده حركت ميكنند. به عبارت ديگر، حركت وزن گذشته فشار حال کشش آینده 10  رو به بيرون است و مي‌كوشند در شرايط مختلف كشف كنند كه كدام آينده رخ خواهد داد؛ بنابراين نقطه شروع اين آينده غالبا در زمان حال است.

پارک های علم و فناوری و اقتصاد / اقتصاد را به پارک ببریم

اما در آينده‌پژوهي برنامه‌ريزي رو به درون است، يعني با انتخاب يک يا چنـد هـدف يـا موقعيت خاص در زمان آينده برنامهريزي شروع مي شود. پـس از تعيين نقطه شروع در آينده، با رويكرد برنامه ريزي سنتي، از آينده به سوي امروز برنامه ريزي شروع مي شود. از اين روست كه اين رويكرد را اكتشافي مي نامند، يعني برنامه ريزان ابتدا به افق آينده مي‌روند و با حضور در افق آينده و ديده باني حال و گذشته مسيرهاي مشخص را براي معماري توسعه از آينده به حال تعيين و مشخص مي‌سازند.

سطوح آینده پژوهی

از آنجا كه آينده پژوهي يک دانش بين رشته اي است و كاربردهاي فراواني در حوزه هاي مختلف دارد، بسته به موضوع مورد مطالعه، روش مطالعاتي و ارزشهاي آينده پژوه، داراي سطوح متفاوتي است، ريچارد اسالتر اين سطوح را چنين تقسيم بندي كرده است:

  • آينده پژوهي عامه پسند: اين شيوه مبتني بر مفروضات حاكم بر روابط اجتماعي است. آينده پژوهي عامه پسند، ابتدايي و ساده است و به گونه اي ناخودآگاه از وضعيت موجود دفاع ميكند و معتقد است آينده با علم و فناوري بنا نهاده مي‌شود. اين روش محافظه كار بوده و در عين حال بيش از حد مبتني بر فناوري است و اغلب فاقد مفروضات لحاظ شده است.

برنامه ریزی آینده پژوهی

  • آينده پژوهي مسئله محور: اين روش تلاش دارد با شناسايي و تعريف مشكلات و موانع، براي آنها راه حل هايي، هر چند ظاهري و غيرمتقن ارائه نمايد.
  • آينده پژوهي انتقادي: اين روش اهتمام ويژهاي به تحليل فرضيه ها، تصورات و پارادايم ها دارد. در روش انتقادي پس از مطالعه و بررسي بر روي محورهاي ياد شده، تأثير سوگيري هاي مختلف فرهنگي و سنت هاي تحقيق بر كار پژوهش آينده، مورد توجه قرار ميگيرد.
  • آينده پژوهي معرفت شناسانه: اين روش مي‌كوشد تا ثابت كند كه مشكلات و گرفتاري هاي ريشه در نگرش ما به جهان و راه هاي شناختي مان داشته و راه حل ها نيز از دگرگوني هاي نهفته و غيرقابل پيش بيني در اين سطح ناشي مي‌شود.

 معرفی رشته

آینده پژوهی رشته ای میان رشته ای و تلفیقی از علوم مهندسی و مدیریت است. هدف از این رشته تربیت متخصصانی است که دارای قدرت تخیل، پیش بینی و تصمیم‌گیری صحیح و به موقع در عرصه های خرد و کلان مخصوصا در عرصه علم و فناوری باشند.
آینده پژوهی منعکس می‌کند که چگونه از دل تغییرات یا عدم تغییرات” امروز” ، واقعیت “فردا ” بوجود می آید. منظور از “آینده” در آینده پژوهی، “آینده ای نامحدود” است. یعنی آینده بطور کامل از پیش تعیین شده نیست. آینده پژوهان با شناسایی حالت های مختلفی که در آینده می توانند رخ دهند برای دستیابی به آینده ای که نیازهای آنان را تامین و برآورده می کند، برنامه ریزی می کنند. در واقع پیش بینی، بخش کوچکی از فعالیتهای آنان را در بر می گیرد و فعالیتهای آنان، بسیار وسیعتر از پیش بینی آینده می باشد.

در ادامه برای آشنایی بیشتر متقاضیان انتخاب رشته کنکور ارشد و نیز افرادی که در بازار کار و کاریابی به دنبال آینده شغلی بهتری هستند، اطلاعات بیشتری شامل: برنامه درسی(سرفصل) و تعداد واحد ها، دانشگاه های دارای رشته آینده پژوهی، معرفی سایر گرایش های ارشد و دکترای مهندسی صنایع(به منظور ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر آموزش عالی) و معرفی فرصت شغلی و بازارکار این رشته ارائه می شود.

 

دروس اجباری
نام درس تعداد واحد نام درس تعداد واحد
مبانی و روش های مدلسازی 3 روش های پیش بینی 3
مطالعات علم و فناوری 3 مدیریت داده کاوی 3
مبانی و روش های مدلسازی و سیستم‌های دینامیکی 3
دروس اختیاری
مدیریت تغییر 3 سیاست گذاری علم و فناوری 3
تصمیم سازی و تصمیم گیری 3 مدیریت دانش 3
اقتصلد علم و فناوری 3 مدیریت فناوری های نوظهور 3
آینده پژوهی، جامعه و سناریوهای جهانی 3 آینده پژوهی اخلاق و فرهنگ 3
آینده پژوهی و توسعه پایدار 3 مدیریت علم خلاقیت و فناوری 3
تجزیه تحلیل سیاست های پژوهش و فناوری 3 استفاده از نظریه سیستم ها در مطالعات آینده 3
کارگاه آینده نگری 3 مدیریت استراتژیک علم و فناوری 3
انتقال فناوری 3 برنامه ریزی استراتژیک 3

درحال حاضر تنها تعداد محدودی دانشگاه ارائه کننده گرایش آینده پژوهی می‌باشند اما با افزایش نیاز به مدیران آینده نگر و کاردان، این انتظار می‌رود رشته آینده پژوهی رشد قابل توجهی را داشته باشد  و به یکی از رشته های پرمتقاضی در ایران و سراسر ایران تبدیل گردد.

اما از آینده پژوهی چه می‌خواهیم؟

آينده پژوهي به مثابه علم و فناوري، مورد توجه همه كشورها و ملل قرار گرفته است. بايد توجه داشت كه بسياري از تصويرهاي آينده،         چشم اندازهاي خلق شده براي صدور به كشورهاي در حال توسعه اند. كه يا از عهده آينده پژوهي برنمي‌آيند و يا ضرورت آن را به منزله يک وظيفه ملي درک نكردهاند. در خوشبينانه ترين حالت، تصويرهاي فراهم آمده از آينده كه در كانون هاي تفكر غربي ترسيم مي‌گردد، حاوي و ناقل ارزش هاي غربي و نافي منافع ملي كشورهاي در حال توسعه است. اين كانون هاي تفكر با شناخت نياز حياتي كشورهاي ديگر، بر اساس اهداف و منافع ملي خود آينده را ترسيم كرده و رقم ميزنند. درک اين حقيقت، بار ديگر ضرورت توجه به آينده پژوهي به مثابه فرصت ملي را به ما گوشزد ميكند.

محل تبلیغات

دیدگاهتان را بنویسید