در سال ۱۹۱۴، «زیگموند فروید» با الهام از داستانهای اساطیری «اووید»، یکی از ماندگارترین مفاهیم روانشناسی را بنا گذاشت. او در مقاله «در باب خودشیفتگی»، داستان نارسیس را مطرح کرد؛ جوانی که دلباخته تصویر منعکسشده خود در آب شد و در برابر آن جان باخت. این اسطوره به واژهای برای توصیف خویشتنی بدل شد که عشق و توجه خود را فقط به خودش معطوف میکند. در سال ۱۹۸۰ واژه نارسیسیسم یا خودشیفتگی به عنوان یک اختلال شخصیت شناخته شد، سپس به مرور به ادبیات روزمره آمد. اما در زمانه هوش مصنوعی، این اختلال چه تأثیری از این فناوری میگیرد؟ محققان در پژوهش جدید به این موضوع پرداختند.
آنچه فروید هرگز نمیتوانست پیشبینی کند، ماشین تملقگویی بود که مقابل فرد خودشیفته قرار میگیرد. خودشیفتهای را در نظر بگیرید که با چتباتی صحبت میکند که چاپلوس است و بلافاصله به تمامی دستورات او پاسخ میدهد و حتی برای یکبار هم با او مخالفت یا جدال نمیکند. محققان دانشگاه دوزجه ترکیه میگویند چنین ارتباطی میتواند مشکلساز باشد و باعث وابستگی فرد به چتباتها شود.
تأثیر هوش مصنوعی بر خودشیفتهها
روانشناسان برخی از اختلالهای شخصیتی را به صورت طیفی در نظر میگیرند که به میزان کم در میان عموم مردم وجود دارند و براساس درجه و شدت سنجیده میشوند. در پژوهش حاضر این چند اختلال مورد بررسی قرار گرفتند: خودشیفتگی (خودبزرگبینی و عطش شدید برای تمجید و تحسین توسط دیگران)، ماکیاویلیسم (نگاهی ابزاری و سرد به انسانهای دیگر برای رسیدن به اهداف)، روانآزای (همدلی پایین همراه با تکانشگری و رفتارهای هیجانی) و سادیسم (تمایل به کسب لذت و رضایت از ناراحتی و رنج دیگران).
در پژوهش حاضر دادههای ۶۷۷ کاربر بزرگسال (با میانگین سنی ۴۰ سال و نسبت مساوی از زنان و مردان) تحلیل شد تا مشخص شود کدام ویژگیهای شخصیتی بیشترین نقش را در وابستگی زیانبار به هوش مصنوعی دارند. قویترین و باثباتترین عامل خودشیفتگی بود؛ به این معنی که افراد خودشیفته بسیار بیشتر از دیگران در معرض وابستگی وسواسی به چتباتها قرار دارند.
هیچکدام از این یافتهها به این معنی نیست که هوش مصنوعی بیسروصدا درحال تخریب ذهن ماست. شواهد موجود بر پایه تصویربرداریهای تکمقطعی، بازههای زمانی کوتاه و خوداظهاری افراد نشان میدهد برخی ویژگیهای شخصیتی بیشتر به این ماشینها تکیه میکنند. اما این دادهها هنوز نمیتوانند نشان دهند که ماشینها طی ماهها و سالها چه بلایی سر آن شخصیتها میآورند.
محققان میگویند: «ما میدانیم که خودشیفتگی و استفاده شدید از هوش مصنوعی امروزه هممسیر شدهاند؛ آنچه نمیدانیم این است که آیا چتباتی که بدون محدودیت چاپلوسی میکند، بدون اصطکاک موافقت میکند و تمام روز تصویر خودِ فرد را به خودش بازمیتاباند، فرد را همانگونه که یافته رها میکند یا بهآرامی درجه خودشیفتگی او را بالاتر میبرد؟»
در داستان نارسیس آنچه او را نابود کرد، تصویرش در آینه نبود؛ او به این خاطر جان داد که برای مدت طولانی به بازتاب خودش خیره ماند.
یافتههای این پژوهش در BMC Psychology منتشر شده است.