بازار؛ گروه کشاورزی: بازار جهانی عسل طبیعی در سال ۲۰۲۵ بار دیگر نشانه هایی از رونق را به نمایش گذاشت. بنحوی که بر اساس آمار تجارت بین المللی، منتشر شده در worldstopexports ارزش صادرات عسل طبیعی در این سال به ۲.۴۸ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که نسبت به ۲.۳۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴، رشد ۷.۱ درصدی را نشان می دهد. با این حال، مقایسه عملکرد بازار در یک دوره پنج ساله تصویری متفاوت ارائه می کند؛ زیرا ارزش صادرات جهانی عسل در سال ۲۰۲۱ حدود ۲.۷۲ میلیارد دلار بوده و در فاصله سال های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، ارزش تجارت این محصول در مجموع ۸.۸ درصد کاهش یافته است.
این دو روند همزمان، یعنی رشد سالانه در کنار کاهش نسبت به پنج سال قبل، نشان می دهد بازار جهانی عسل همچنان تحت تاثیر نوسانات عرضه، تقاضا، قیمت، شرایط آب و هوایی و تغییر الگوی تجارت کشورها قرار دارد. به عبارت دیگر، رشد ۲۰۲۵ را نمی توان به معنای بازگشت کامل بازار به سطوح پیشین دانست، اما می توان آن را نشانه ای از بهبود نسبی تجارت جهانی این محصول ارزیابی کرد.
اروپا مهمترین قطب صادرات عسل طبیعی در جهان است
از سوی دیکر داده های این گزارش نشان می دهد: از نظر جغرافیایی، اروپا مهمترین قطب صادرات عسل طبیعی در جهان است. کشورهای اروپایی در سال ۲۰۲۵ مجموعا ۹۵۵.۸ میلیون دلار عسل صادر کرده اند که معادل ۳۸.۵ درصد کل صادرات جهانی است.
همچنین آسیا با سهم ۲۶.۷ درصدی در رتبه دوم قرار دارد. کشورهای آمریکای لاتین به استثنای مکزیک و با احتساب کشورهای حوزه کارائیب نیز ۱۵.۸ درصد از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده اند.
اقیانوسیه با سهم ۱۳.۱ درصدی در جایگاه بعدی قرار دارد که بخش مهمی از این سهم به دلیل عملکرد نیوزیلند و استرالیا است. آمریکای شمالی ۵.۳ درصد و آفریقا تنها ۰.۷ درصد از صادرات جهانی عسل طبیعی را در اختیار دارند.
پنج کشور نزدیک به نیمی از بازار را در اختیار دارند
طبق این گزارش، ساختار بازار صادرات عسل طبیعی نسبت به بسیاری از کالاهای کشاورزی، تمرکز قابل توجهی دارد؛ پنج صادرکننده اصلی شامل نیوزیلند، چین، هند، آرژانتین و اوکراین در مجموع ۴۵.۸ درصد از ارزش صادرات جهانی را در سال ۲۰۲۵ در اختیار داشته اند.
نیوزیلند با صادرات ۲۸۰.۹ میلیون دلار و سهم ۱۱.۳ درصدی در صدر بازار قرار دارد. چین با ۲۵۹.۷ میلیون دلار و سهم ۱۰.۵ درصدی در جایگاه دوم ایستاده است. هند نیز با صادرات ۲۲۸.۹ میلیون دلار و سهم ۹.۲ درصدی رتبه سوم را به خود اختصاص داده است.
آرژانتین با ۲۰۷.۷ میلیون دلار صادرات و سهم ۸.۴ درصدی در جایگاه چهارم قرار دارد و اوکراین نیز با ۱۵۹.۸ میلیون دلار و سهم ۶.۴ درصدی پنجمین صادرکننده بزرگ جهان محسوب می شود.
این ارقام نشان می دهد: رقابت در بازار جهانی عسل صرفا بر اساس میزان تولید نیست. کشورهایی که توانسته اند کیفیت محصول، استانداردهای صادراتی، بسته بندی، بازاریابی و دسترسی به بازارهای بین المللی را با تولید ترکیب کنند، سهم بیشتری از ارزش تجارت جهانی را به دست آورده اند.
نیوزیلند؛ عسل به عنوان محصول ممتاز صادراتی
نیوزیلند با صادرات ۲۸۰.۹ میلیون دلاری، بزرگترین صادرکننده عسل جهان در سال ۲۰۲۵ بوده است. جایگاه این کشور اهمیت مفهوم «ارزش افزوده» در بازار عسل را نشان می دهد.
نیوزیلند در بازار جهانی تنها بر حجم صادرات تمرکز نکرده، بلکه توانسته است عسل خود را به عنوان محصولی با کیفیت و ویژگی های خاص معرفی کند. این کشور از برندینگ، بسته بندی و بازاریابی بین المللی برای افزایش ارزش محصول استفاده کرده است.
این تجربه برای کشورهای دارای ظرفیت تولید عسل، از جمله ایران، اهمیت زیادی دارد. صادرات عسل به صورت فله ای معمولا ارزش افزوده کمتری نسبت به محصول بسته بندی شده و دارای برند دارد. در مقابل، ایجاد برند معتبر و حضور مستقیم در بازار مصرف می تواند سهم تولیدکننده و صادرکننده از ارزش نهایی محصول را افزایش دهد.
هند در مسیر رشد سریع
در میان صادرکنندگان بزرگ، هند یکی از سریع ترین رشدها را در سال ۲۰۲۵ ثبت کرده است. صادرات عسل طبیعی هند نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۲۵.۴ درصد افزایش یافته و ارزش صادرات آن به ۲۲۸.۹ میلیون دلار رسیده است.
این رشد نشان می دهد کشورهایی که بازارهای صادراتی خود را متنوع می کنند، می توانند حتی در شرایط رقابتی بازار جهانی نیز سهم خود را افزایش دهند.
هند در سال های اخیر تلاش کرده است ظرفیت صادرات محصولات کشاورزی خود را افزایش دهد و حضور این کشور در رتبه سوم صادرات عسل، نمونه ای از همین روند است.
مکزیک، بلژیک و هلند؛ رشد قابل توجه در یک سال
در میان ۱۵ صادرکننده بزرگ عسل، مکزیک با رشد ۳۸.۹ درصدی بیشترین افزایش صادرات را نسبت به سال قبل داشته است. صادرات عسل این کشور در سال ۲۰۲۵ به ۶۵.۹ میلیون دلار رسید.
بلژیک نیز با رشد ۳۴.۹ درصدی عملکرد قابل توجهی داشت و صادرات آن به ۱۰۷.۵ میلیون دلار رسید. هلند نیز رشد ۲۹.۲ درصدی را تجربه کرد.
این رشدها نشان می دهد بازار جهانی عسل امکان تغییر جایگاه کشورها را دارد و سهم بازار لزوما ثابت نیست. کشورهایی که بتوانند به بازارهای جدید دسترسی پیدا کنند یا از ظرفیت های فرآوری و بسته بندی استفاده کنند، امکان افزایش صادرات خود را خواهند داشت.
ایران؛ صادرات کمتر از یک میلیون دلار
یکی از مهمترین بخش های آمار ۲۰۲۵ برای اقتصاد ایران، جایگاه کشور در بازار جهانی عسل است. بر اساس داده های ارائه شده، ایران با صادرات حدود ۸۶۹ هزار دلار در رتبه ۶۶ میان صادرکنندگان عسل طبیعی قرار گرفته است.
افت ۳۷.۱ درصدی ارزش صادرات عسل ایران دررسال ۲۰۲۵ در شرایطی رخ داده که ارزش صادرات جهانی عسل در همان سال ۷.۱ درصد افزایش یافته است. بنابراین ایران نه تنها از رشد بازار جهانی بهره کافی نبرده، بلکه صادرات خود را نیز کاهش داده است
نکته مهم تر، افت ۳۷.۱ درصدی ارزش صادرات ایران نسبت به سال ۲۰۲۴ است.
این کاهش در شرایطی رخ داده که ارزش صادرات جهانی عسل در همان سال ۷.۱ درصد افزایش یافته است. بنابراین ایران نه تنها از رشد بازار جهانی بهره کافی نبرده، بلکه صادرات خود را نیز کاهش داده است.
اگر این دو رقم را در کنار یکدیگر قرار دهیم، تصویر روشنی از فاصله ایران با ظرفیت بالقوه خود به دست می آید. ایران از نظر اقلیم، تنوع پوشش گیاهی و امکان پرورش زنبور عسل از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است، اما این ظرفیت هنوز به جایگاه متناسبی در تجارت جهانی تبدیل نشده است.
استاندارد و اعتماد؛ حلقه مفقوده صادرات ایران
نکته قابل تامل این است که بازار عسل در جهان به شدت به «کیفیت و اعتماد» وابسته است. در واقع خریداران عمده به شاخص هایی مانند خلوص عسل، میزان رطوبت، باقی مانده دارویی، منشا گیاهی، استانداردهای بهداشتی و قابلیت ردیابی محصول توجه می کنند.
بنابراین توسعه آزمایشگاه های تخصصی، کنترل کیفیت در مراحل تولید و ایجاد سامانه های قابل اعتماد برای ردیابی محصول می تواند نقش مهمی در افزایش صادرات ایران داشته باشد.
از سوی دیگر، برند ایرانی عسل باید بتواند در بازارهای خارجی شناخته شود. صادرات محصول بدون نام تجاری مشخص، قدرت چانه زنی صادرکننده را کاهش می دهد.
ظرفیت بازارهای منطقه برای ایران
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود به بازارهای مهمی در خاورمیانه، قفقاز، آسیای مرکزی و حتی برخی کشورهای اروپایی دسترسی دارد.
این موقعیت می تواند برای صادرات عسل یک مزیت باشد، زیرا عسل نسبت به بسیاری از محصولات کشاورزی تازه، قابلیت نگهداری و حمل آسان تری دارد.
بازار کشورهای همسایه می تواند یکی از نخستین مسیرهای توسعه صادرات ایران باشد. اما حضور در این بازارها نیازمند برنامه بلندمدت، شناخت سلیقه مصرف کننده، بسته بندی مناسب، قیمت رقابتی و ایجاد شبکه توزیع است.
ضرورت عبور از صادرات فله ای
یکی از مهمترین راهکارها برای افزایش درآمد صادراتی ایران، کاهش وابستگی به صادرات فله ای است. عسل بسته بندی شده با برند مشخص، اطلاعات کامل محصول، طراحی مناسب و استانداردهای بین المللی می تواند ارزش بیشتری نسبت به عسل خام و فله ای ایجاد کند.
در این زمینه، تجربه نیوزیلند قابل توجه است. این کشور توانسته است با تمرکز بر کیفیت و برندینگ، ارزش بالایی از صادرات عسل به دست آورد.
ایران نیز می تواند با سرمایه گذاری در بسته بندی، بازاریابی و برندهای تخصصی، بخشی از فاصله موجود با صادرکنندگان بزرگ را کاهش دهد.
بازار جهانی؛ فرصت یا تهدید برای ایران؟
رشد ۷.۱ درصدی صادرات جهانی عسل در سال ۲۰۲۵ نشان می دهد تقاضا در بازار بین المللی وجود دارد. بنابراین فرصت صادراتی همچنان قابل توجه است.
اما افت ۳۷.۱ درصدی صادرات ایران نشان می دهد بهره برداری از این فرصت نیازمند تغییر در ساختار صادرات است.
ایران باید از نگاه صرفا تولید محور فاصله بگیرد و سیاست خود را به سمت زنجیره ارزش، بازارشناسی و برندینگ حرکت دهد. تولیدکننده باید بداند محصول خود را برای چه بازاری و با چه استانداردی تولید می کند.
