کشف کتیبه اورارتویی ۲۸۰۰ ساله در نخجوان

محققان کتیبه‌ای به خط میخی اورارتویی را که بر روی صخره‌ای در منطقه نخجوان آذربایجان حک شده است، پیدا کردند و به این ترتیب به پرسشی قدیمی پیرامون یکی از نادرترین متون عصر آهن شناخته شده در قفقاز جنوبی پاسخ دادند.

مجله اینترنتی باستان شناس :این کتیبه که قدمت آن به قرن هشتم پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد، نام پادشاهان اورارتویی، ایشپوینی و منوآ، را ثبت کرده و به پیروزی‌های نظامی، شهرهای فتح‌شده و یک پیشکش آیینی که تحت حمایت خدای هالدی انجام شده است، اشاره دارد. طبق اعلام موسسه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی آکادمی ملی علوم آذربایجان، این متن اولین نمونه مکتوب شناخته‌شده مرتبط با فرهنگ اورارتویی است که در آذربایجان یافت شده است.

کتیبه‌ای شناخته‌شده که محل آن گم شده بود

این یافته به معنای دقیق کلمه، متنی تازه کشف شده نیست. کتیبه سنگی در منطقه ایلنداغ، که در تحقیقات علمی با نام اوجاسار-ایلنداغ نیز شناخته می‌شود، اولین بار در اواخر دهه ۱۹۸۰ ثبت و وارد چرخه دانشگاهی شد. اما موقعیت دقیق آن به وضوح مستند نشده بود. بنا به گزارش‌ها، سال‌ها تلاش‌های مکرر برای یافتن این بنای تاریخی در این منطقه بی‌نتیجه مانده بود.

این وضعیت در ۱ ژوئن ۲۰۲۶ تغییر کرد، زمانی که تیمی از محققان آذربایجانی این مکان را در منطقه ایلنداغ شناسایی کردند. این گروه شامل پروفسور ولی بخشعلیف، معاون مدیر امور علمی در موسسه تاریخ، قوم‌نگاری و باستان‌شناسی شعبه نخجوان ANAS؛ دانشیار بهلول ابراهیملی، رئیس هیئت باستان‌شناسی خرابا-گیلان از موسسه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی؛ و محقق حسین جعفروف بود.

برای باستان‌شناسان، این موضوع اهمیت دارد زیرا متنی که مکان امنی ندارد، تنها تا حدی مفید است. پس از مشخص شدن مکان دقیق، می‌توان کتیبه را به همراه عوارض زمین، بقایای باستان‌شناسی اطراف، مسیرهای حرکت و جغرافیای سیاسی گسترده‌تر آن دوره مطالعه کرد.

پادشاهان، لشکرکشی‌ها و خدای هالدی

این کتیبه از ایشپوینی، پسر ساردوری اول، و پسر ایشپوینی، منوا، نام می‌برد، دو حاکمی که متعلق به مرحله شکل‌گیری پادشاهی اورارتو بودند. اورارتو یکی از قدرت‌های اصلی عصر آهن در ارتفاعات اطراف دریاچه وان بود که در بخش‌هایی از شرق آناتولی، قفقاز جنوبی و شمال غربی ایران گسترش یافته بود.

ترجمه موجود می‌گوید که «به لطف خدای هالدی »، ایشپوینی و منوآ شهر آرشینی را فتح کردند، سرزمین آن را شکست دادند، سرزمین آنیانی را تصرف کردند و آن را ویران کردند. متن همچنین به برپایی یک ستون سنگی برای هالدی و آیینی در سرزمین پولوآدی اشاره دارد که شامل نذوراتی برای هالدی و همسر این خدا بود.

آن زبان مذهبی تزئینی نیست. در کتیبه‌های سلطنتی اورارتویی، هالدی در مرکز پادشاهی، جنگ و ایدئولوژی دولت قرار داشت. پیروزی به عنوان چیزی اعطا شده تحت اقتدار الهی قاب گرفته می‌شد. بنابراین، کتیبه ایلنداغ چیزی بیش از نام بردن از حاکمان و مکان‌ها انجام می‌دهد. این کتیبه صدای سیاسی یک پادشاهی در حال گسترش عصر آهن را در حاشیه حوزه نفوذ خود حفظ می‌کند.

پادشاهان پشت کتیبه ایلنداغ

ایشپوینی اغلب به عنوان یکی از حاکمان تعیین‌کننده در تاریخ اولیه اورارتویی دیده می‌شود. سلطنت او پس از حکومت ساردوری اول، که با ظهور توشپا، پایتخت اورارتویی در نزدیکی وان امروزی مرتبط است، پادشاهی را تقویت کرد. ایشپوینی همچنین نقش مهمی در ارتقای هالدی به عنوان خدای مرکزی ایدئولوژی سلطنتی اورارتویی ایفا کرد.

منوا، پسر و جانشین او، این سیاست توسعه‌طلبانه و ساختمان‌سازی را ادامه داد. دوران سلطنت او با قلعه‌ها، کتیبه‌ها، کارهای آبیاری و لشکرکشی‌هایی مرتبط است که به تبدیل اورارتو به یکی از سازمان‌یافته‌ترین قدرت‌های اوایل هزاره اول پیش از میلاد کمک کرد.

متن ایلنداغ به این دنیای لشکرکشی‌های مرزی و پیام‌رسانی سلطنتی تعلق دارد. اشاره آن به آرشینی، آنیانی و پولوآدی می‌تواند به محققان در بررسی چگونگی نفوذ قدرت اورارتویی به مناطق مرتبط با نخجوان و منطقه ارس کمک کند. حتی در جایی که نام مکان‌های باستانی همچنان مورد بحث است، این کتیبه نشان می‌دهد که این چشم‌انداز در حاشیه تخیل سیاسی اورارتو نبوده است.

اهمیت بازشناسی موقعیت کتیبه برای باستان‌شناسی مدرن

چرا پیدا کردن دوباره جایگاه این کتیبه تا این حد برای جامعه علمی اهمیت دارد؟ از نظر باستان‌شناسی، یک متن مکتوب بدون داشتن بافت جغرافیایی (Context)، تنها نیمی از ارزش خود را داراست. با مشخص شدن محل دقیق این صخره در ایلانداغ، محققان اکنون می‌توانند این متن را در پیوند با:

1. توپوگرافی منطقه و مسیرهای حرکتی باستانی
2. بقایای باستان‌شناسی همجوار و قلعه‌های احتمالی
3. جغرافیای سیاسی عصر آهن در حوضه رود ارس

مطالعه کنند. این کتیبه ثابت می‌کند که نخجوان نه یک منطقه حاشیه‌ای، بلکه یکی از نقاط کلیدی در استراتژی مرزی و فتوحات پادشاهان اورارتو بوده است.

گام بعدی: تکنولوژی دیجیتال در خدمت خط میخی

این کتیبه اگرچه ابعاد نسبتاً کوچکی دارد (بر روی یک سطح صاف‌شده صخره‌ای به ارتفاع حدود یک متر حک شده است)، اما بار تاریخی عظیمی را به دوش می‌کشد. تیمی از دانشمندان برجسته آذربایجانی از جمله پروفسور ولی بخشعلی‌اف و دانشیار بهلول ابراهیم‌لی، اکنون در حال برنامه‌ریزی برای فاز جدید مطالعات هستند.

استفاده از روش‌های مدرن مانند عکاسی با رزولوشن بالا (High-Resolution)، اسکن سه‌بعدی (3D Laser Scanning) و تکنولوژی RTI (تصویربرداری با تغییر جهت نور) به باستان‌شناسان این امکان را می‌دهد تا نشانه‌های فرسوده شده خط میخی را که در طول ۲۸۰۰ سال مواجهه با باد و باران آسیب دیده‌اند، بازخوانی و تصحیح کنند.

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. کتیبه ۲۸۰۰ ساله اورارتویی در کجا کشف شده است؟ این کتیبه بر روی صخره‌های منطقه ایلانداغ (که در اصطلاح علمی به آن اوجاسار-ایلانداغ نیز می‌گویند) واقع در جمهوری خودگردان نخجوان در کشور جمهوری آذربایجان بازیافت شده است.

۲. این کتیبه متعلق به چه دوره تاریخی و چه کسانی است؟ متعلق به قرن هشتم پیش از میلاد (عصر آهن) است و نام پادشاهان اورارتو، یعنی «ایشپوینی» و پسرش «منوا» در آن ذکر شده است.

۳. اهمیت این کتیبه در چیست؟ این متن، اولین و تنها کتیبه خط میخی فرهنگ اورارتو در خاک جمهوری آذربایجان است که مرزهای سیاسی و نفوذ نظامی امپراتوری اورارتو را در شمال رود ارس تایید می‌کند.

۴. خدای هالدی (Haldi) که در متن آمده کیست؟ خالدی، خدای جنگ و والاترین خدای در میان تثلیث خدایان پادشاهی اورارتو بود که پادشاهان فتوحات خود را به او نسبت می‌دادند.