اقتصادآنلاین – مسیحا حیدریان؛ با گذشت ۱۰۱ روز از آغاز سال ۲۰۲۶ میلادی، وضعیت دسترسی به اینترنت در ایران به یکی از عمیقترین بحرانهای تاریخ اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شده است. دادههای موجود نشان میدهد کاربران ایرانی از ابتدای سال میلادی تا امروز مجموعاً ۶۳ روز را در شرایط قطع کامل یا اختلال گسترده اینترنت بینالملل سپری کردهاند؛ رقمی که بیش از ۶۰ درصد روزهای سپریشده سال را شامل میشود و پیامدهای آن به شکل مستقیم و غیرمستقیم در بخشهای مختلف اقتصاد نمایان شده است.
نخستین موج قطعی گسترده اینترنت در ۱۸ دی ۱۴۰۴ و همزمان با آغاز اعتراضات سراسری رخ داد. در آن مقطع دسترسی به اینترنت بینالملل به طور کامل قطع شد و این وضعیت تا ۸ بهمن ۱۴۰۴ ادامه داشت. در عمل کاربران تنها امکان استفاده از برخی خدمات داخلی را داشتند و بسیاری از سرویسهای خارجی از دسترس خارج شد. این دوره حدود ۲۰ روز طول کشید و بخش بزرگی از فعالیتهای آنلاین کشور را متوقف کرد.
چند هفته بعد، موج دوم و شدیدتر قطعی اینترنت آغاز شد. از ۹ اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با شروع حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، اتصال ایران به اینترنت جهانی بار دیگر به طور کامل قطع شد. این وضعیت تا ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ ادامه داشته و وارد چهل و سومین روز خود شده است. در این مدت دسترسی کاربران به بسیاری از سرویسهای جهانی از جمله موتور جستوجوی گوگل، شبکههای اجتماعی و ابزارهای کسبوکار آنلاین عملاً ممکن نبوده است.
بر این اساس، در فاصله ۱۰۱ روزی که از آغاز سال ۲۰۲۶ گذشته، مجموعاً ۶۳ روز اینترنت بینالملل در ایران قطع بوده است. چنین نسبتی از قطعی در تاریخ اینترنت ایران بیسابقه تلقی میشود و فعالان اقتصاد دیجیتال آن را یکی از شدیدترین شوکهای وارد شده به این بخش میدانند.
اهمیت این عدد زمانی بیشتر مشخص میشود که آن را با هشدارهای قبلی مقامات مقایسه کنیم. ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، پس از قطعی اینترنت در دیماه اعلام کرده بود که تابآوری اقتصاد دیجیتال ایران در برابر قطع اینترنت حدود ۲۰ روز است. این هشدار در شرایطی مطرح شد که قطعی آن زمان تقریباً در همین محدوده زمانی قرار داشت و بسیاری از کسبوکارهای آنلاین با کاهش شدید درآمد مواجه شده بودند.
اکنون اما تنها قطعی اخیر که از زمان آغاز درگیریهای نظامی شروع شده، بیش از ۴۳ روز ادامه یافته و از سقف تابآوری اعلامشده عبور کرده است. وقتی این دوره با قطعی ۲۰ روزه دیماه جمع میشود، فشار وارد شده به اقتصاد دیجیتال به سطحی رسیده که بسیاری از فعالان این حوزه از خطر فروپاشی بخشهایی از آن سخن میگویند.
ابعاد اقتصادی این بحران نیز قابل توجه است. وزیر ارتباطات در همان زمان اعلام کرده بود که حداقل خسارت ناشی از قطع اینترنت روزانه پنج هزار میلیارد تومان، برآورد میشود. او در عین حال تأکید کرده بود که برخی وزرای اقتصادی دولت معتقدند میزان واقعی خسارت از این رقم نیز بیشتر است.
با در نظر گرفتن همین برآورد حداقلی، اگر خسارت روزانه پنج هزار میلیارد تومان را در ۶۳ روز قطعی اینترنت در سال ۲۰۲۶ ضرب کنیم، عددی بیش از ۳۱۵ هزار میلیارد تومان به دست میآید. این رقم تنها یک تخمین حداقلی از خسارت مستقیم اقتصادی است و هزینههای غیرمستقیم، تعطیلی کسبوکارها، بیکاری نیروی انسانی و کاهش سرمایهگذاری در آن لحاظ نشده است.
بخش بزرگی از این خسارت به کسبوکارهای خرد و کوچک وارد شده است. طی سالهای اخیر هزاران فروشگاه آنلاین، تولیدکننده خانگی، فروشندگان پوشاک، صنایع دستی، خدمات آموزشی و انواع مشاغل خدماتی فعالیت خود را بر بستر شبکههای اجتماعی به خصوص اینستاگرام و تلگرام بنا کرده بودند. این کسبوکارها معمولاً سرمایه اولیه محدود دارند و وابستگی بسیار بالایی به دسترسی پایدار به اینترنت جهانی دارند.
با قطع اینترنت بینالملل، بسیاری از این کسبوکارها مشتریان خود را از دست دادهاند. امکان ارتباط با مخاطبان، انتشار محتوا، دریافت سفارش و انجام پرداختهای مرتبط با فروش آنلاین برای بخش بزرگی از آنها متوقف شده است. در نتیجه درآمد بسیاری از این فعالان اقتصادی به صفر رسیده و بخشی از آنها ناچار به تعطیلی کامل فعالیت خود شدهاند.
افزایش قیمت بستههای اینترنت؛ تیر خلاصی دیگر به کاربران ایرانی
در کنار این وضعیت، موضوع دیگری نیز به نگرانیها دامن زده است. در حالی که کاربران به اینترنت جهانی دسترسی ندارند و تنها از خدمات داخلی استفاده میکنند، اپراتورهای تلفن همراه اقدام به افزایش قیمت بستههای اینترنتی کردهاند. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که دامنه خدمات قابل استفاده برای کاربران به شکل قابل توجهی محدود شده و بخش بزرگی از کارکرد اصلی اینترنت برای آنها از بین رفته است.
فعالان حوزه فناوری معتقدند ترکیب قطعی طولانی اینترنت، جنگ و فشارهای اقتصادی میتواند به مهاجرت گسترده نیروی انسانی متخصص از کشور منجر شود. سرمایه انسانی یکی از مهمترین داراییهای اقتصاد دیجیتال محسوب میشود و از دست رفتن آن میتواند پیامدهایی بلندمدت برای صنعت فناوری کشور داشته باشد.
تشکیل جلسات تخصصی برآورد خسارت قطعی اینترنت در وزارت ارتباطات
در همین زمینه علی مسعودی، رئیس کمیسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات اتاق بازرگانی ایران در گفتوگو با اقتصادآنلاین، اعلام کرده است که برآورد دقیق خسارتهای وارد شده به اقتصاد دیجیتال در شرایط فعلی هنوز امکانپذیر نیست و برای رسیدن به یک تصویر دقیق باید بررسیهای کارشناسی تکمیل شود. او توضیح داده که کارگروههایی در وزارت ارتباطات و اتاق بازرگانی تشکیل شدهاند تا ابعاد مختلف این بحران را بررسی کنند و نتایج نهایی پس از جمعبندی از سوی وزارت ارتباطات اعلام خواهد شد.
به گفته مسعودی، خسارتهای ناشی از قطعی اینترنت تنها به اعداد اقتصادی محدود نمیشود و آثار غیرمستقیم آن نیز قابل توجه است. بسیاری از فعالیتهای اقتصادی امروز به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به اینترنت وابسته شدهاند و اختلال در این زیرساخت میتواند زنجیرهای از مشکلات در بخشهای مختلف اقتصاد ایجاد کند.
او همچنین تأکید کرده که برای جلوگیری از آسیب بیشتر به شرکتهای فعال در حوزه فناوری، باید بستههای حمایتی فوری برای آنها در نظر گرفته شود. تأمین نقدینگی برای شرکتها و ارائه تسهیلات قرضالحسنه بدون سود بانکی از جمله پیشنهادهایی است که برای حفظ نیروی انسانی و ادامه پروژههای فناوری مطرح شده است.
با وجود این تلاشها، ادامه قطعی اینترنت در شرایطی که اقتصاد دیجیتال از مرز تابآوری اعلامشده عبور کرده، نگرانیهای جدی درباره آینده این بخش ایجاد کرده است. در اقتصادی که طی سالهای اخیر بخش قابل توجهی از اشتغال و نوآوری خود را در فضای آنلاین شکل داده بود، تداوم چنین شرایطی میتواند پیامدهایی فراتر از یک بحران مقطعی به همراه داشته باشد. بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند اگر دسترسی پایدار به اینترنت جهانی در آینده نزدیک برقرار نشود، بخش مهمی از زیرساخت اقتصادی دیجیتال کشور با آسیبهایی مواجه خواهد شد که جبران آن به سادگی ممکن نخواهد بود.
