در ارتفاعات ناهموار شرق ترکیه، گروهی از باستانشناسان یکی از شگفتانگیزترین محوطههای اورارتویی کشفشده تاکنون را آشکار کردند.
مجله اینترنتی باستان شناس : در زیر گاریبین تپه، تپهای دورافتاده در حدود ۳۰ کیلومتری شهر وان، مجموعهای معماری زیرزمینی نهفته است که قدمت آن نزدیک به سه هزار سال میرسد. این سازه با نقاشیهای دیواری درخشان مزین شده است؛ تصاویری از خدایان، حیوانات و صحنههای آیینی که همچنان پس از قرون متمادی جلوهگری میکنند.
این کشف که پس از تلاش ناکام حفاران غیر مجاز در سال ۲۰۲۲ انجام شد، محققان را شگفتزده کرده و اکنون نقطه عطفی در باستانشناسی اورارتویی محسوب میشود. در زیر ورودی یک تونل باریک، باستانشناسان دانشگاه آتاتورک به رهبری پروفسور مهمت ایشیکلی بیش از شش متر در زیر زمین پیشروی کردند تا شبکهای تودرتو از اتاقها و راهروها را آشکار کنند – سازهای عظیم که ممکن است به عنوان یک فضای سلطنتی یا تشریفاتی استفاده میشده است.
آنچه در این مقاله می خوانید
- شگفتی پنهان در دل زمین؛ میراث اورارتو
- جایگاه و اهمیت گاریبین تپه
- کشفی که هنر و معماری را در هم میآمیزد
- روزنهای به تخیل باستانی
شگفتی پنهان در دل زمین؛ میراث اورارتو
تمدن اورارتو که میان سدههای نهم تا ششم پیش از میلاد در پیرامون دریاچه وان شکوفا شد، بیشتر با دژهای عظیم، فلزکاری و مهندسی آبیاری شناخته میشود. از آنجا که نمونههای باقیمانده از نقاشیهای اورارتویی بسیار اندک هستند، این کشف بهراستی یک افشاگری بزرگ برای باستانشناسی و هنر باستانی به شمار میرود.
پروفسور مهمت ایشکیلی در توضیح این یافته گفت:
«این کشف آنچه تاکنون درباره هنر و معماری اورارتو میدانستیم را دگرگون میکند. ما در فضایی ایستادهایم که احتمالاً تالاری مقدس یا سلطنتی بوده است؛ دیوارهایی زنده با رنگها و نقشهایی که نزدیک به سه هزار سال دیده نشده بودند.»
در تونلهای تاریک و کمنور، باستان شناسان سه نوار افقی از نقاشیهای دیواری را شناسایی کردند. هر نوار شامل نقشمایههای ایزدی، انسانی و حیوانی است که با رنگدانههای آلی بر روی دیوارهای خشتی اجرا شدهاند. با وجود شکنندگی مصالح، این نگارهها همچنان نشانههایی از رنگهای درخشان سرخ، اخرایی و سیاه را حفظ کردهاند؛ شواهدی روشن از چیرگی اورارتوها بر فنون رنگهای طبیعی و ترکیببندی نمادین.
جایگاه و اهمیت گاریبین تپه
گاریبین تپه که مدتها بهعنوان تپهای بیحاصل نادیده گرفته میشد، اکنون امید آن را دارد که به یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی خاور نزدیک تبدیل شود. برخلاف ویرانههای دژهای شناختهشده بر سطح زمین، این مجموعه زیرزمینی بُعدی هنری و معنوی از زندگی اورارتویی را آشکار میسازد که پیشتر هرگز با چنین جزئیاتی مشاهده نشده بود.
نقاشیهای دیواری مشابه پیشتر تنها در آلتینتپه نزدیک ارزرنجان ــ کشفشده در دهه ۱۹۵۰ ــ و در آریـنبرد (واقع در ارمنستان امروزی) ثبت شده بودند؛ اما نقاشیهای گاریبینتپه قدیمیتر و بهتر حفظشده تلقی میشوند. طبیعت بسته و محصور این محوطه آن را از فرسایش قرون در امان نگه داشته و به یک کپسول زمانی منحصر بهفرد در زیر خاک آناتولی بدل کرده است.
پروفسور ایشکیلی در توضیح این یافته گفت:
«یافتن دیوارهای نقاشیشده در فضایی زیرزمینی و دستنخورده مانند کشف یک کلیسای مدفون است. این امر سطحی از برنامهریزی هنری و اهمیت آیینی را نشان میدهد که بسیار فراتر از آن چیزی است که تاکنون در بقایای اورارتو دیدهایم.»
کشفی که هنر و معماری را در هم میآمیزد
«هرچند تمرکز اصلی همچنان بر کاوش و مستندسازی است، تیم پژوهش اقدامهای ضروری برای تثبیت و حفاظت از دیوار نگاره های شکننده انجام داده است. تیرهای آهنی سقفها را تقویت میکنند، دستگاههای رطوبتسنج شرایط خرداقلیمی را تنظیم میکنند و ورود به تالارها بهطور سختگیرانه کنترل میشود.
سازهای بزرگ به شکل چادر حفاظتی در حال طراحی است تا تپه را بپوشاند، از آسیب آب جلوگیری کند و امکان کاوش ایمن در فصلهای آینده را فراهم سازد. متخصصان حفاظت از آزمایشگاه مرمت و حفاظت استانبول بهطور منظم بازرسیهایی انجام میدهند تا از پایداری نقاشیها اطمینان حاصل شود.
با این حال، پروفسور ایشیکلی تأکید میکند که داستان اصلی در خودِ کشف نهفته است:
«حفاظت حیاتی است، اما آنچه بیش از همه ما را هیجانزده میکند، چیزی است که این نقاشیها آشکار میسازند ــ خلاقیت، معنویت و پیچیدگی مردمانی که نزدیک به سه هزار سال پیش زندگی میکردند.»»
«پادشاهی اورارتو برای دههها یکی از ناشناختهترین قدرتهای باستانی خاور نزدیک باقی مانده است. این تمدن که از طریق کتیبههای آشوری و ویرانههای دژها شناخته میشود، از مهارت چشمگیر مهندسی و بُعد معنوی برخوردار بود ــ بُعدی که این بار نه با سنگ و آهن، بلکه با رنگ و نماد آشکار میشود.
با ادامه کاوشها، تیم امیدوار است اتاقها و نقاشیهای بیشتری را آشکار کند؛ شاید کتیبهها یا دستساختههایی که بتوانند کارکرد این محوطه را روشن سازند. برخی بر این باورند که گاریبینتپه ممکن است بخشی از یک مجموعه کاخ سلطنتی یا یک نیایشگاه مقدس بوده باشد که قرنها زیر لایههای خاک آتشفشانی پنهان مانده است.»
روزنهای به تخیل باستانی
امروز، ایستادن بر لبهٔ گاریبین تپه و نگریستن به تپههای خشک پیرامون و برق دوردست دریاچه وان، تصور جهانی که روزگاری در زیر این خاک شکوفا بود را دشوار میسازد. با این حال، این کشف تازه بخشی از آن جهان را دوباره به سطح آورده است؛ جهانی سرشار از هنر، باورهای آیینی و نبوغ زیباییشناختی که پس از سه هزار سال بار دیگر جلوهگر شده است.
پروفسور ایشیکلی می گوید:
«وقتی وارد تونل میشوید، احساس میکنید که زمان متوقف شده است. این دیوارها با دستهایی نقاشی شدهاند که نزدیک به سی قرن پیش زندگی میکردند ــ و هنوز با ما سخن میگویند.»»
