کاوشهای باستانشناسی در بویوتیا، آرامگاه «بانوی دیهیم وارونه» از قرن هفتم پیش از میلاد را آشکار کرده و گورهای اشرافی، آثار کمیاب و چشماندازهای تازهای از دگرگونیهای سیاسی یونان باستان را نمایان میسازد.
مجله اینترنتی باستان شناس :در دامنههای شرقی آرام دریاچه کیفیسیدا—بخشی از حوزه باستانی کوپایس در بویوتیا—باستانشناسان یکی از نمادینترین تدفینهای عصر آرکائیک یونان را کشف کردهاند. آنچه به عنوان یک حفاری نجاتبخش معمولی پیش از ساخت نیروگاه فتوولتائیک آغاز شد، اکنون یک نکرُپولیس اشرافی و یک سکونتگاه مستحکم کنار دریاچه را آشکار کرده است؛ روایتی که گذار از غروب پادشاهی موروثی به طلوع حکومت اشرافی در یونان اولیه را به تصویر میکشد.
این کاوشها که توسط اداره کل باستانشناسی فتیوتیس و اوریتانیا تحت نظارت اوتیمیا کارانتزالی و آریستئا پاپاستاتوپولو انجام شد، تقریباً بهطور کامل توسط گروه میتیلینئوس از طریق شرکت تابعهاش METKA ATE تأمین مالی گردید. هدایت میدانی پروژه بر عهده باستانشناس ماریا پاپاگئورگیو و تیم او بود. این پروژه گورستانی متعلق به دوره آرکائیک تا کلاسیک را آشکار کرده است. یافتههای آن نه تنها زندگی روزمره و آیینهای تدفین یک جامعه مرفه کنار دریاچه را روشن میسازد، بلکه نشانههایی از دگرگونیهای سیاسی در حال شکلگیری در جامعه یونان قرن هفتم پیش از میلاد را نیز بازتاب میدهد.
نقشههای باستانی محل حفاری را با نام اسپیتیا–کاتاوُترا («خانهها–فروچاله») مشخص کردهاند؛ نامی که امروز معنایی پیشگویانه پیدا کرده است. زیر خاک، باستانشناسان مجموعهای از گورهای چالهای، تدفینهای پوشیده با کاشی و تودههای سوزاندن اجساد را کشف کردهاند—در مجموع تاکنون دستکم چهل آرامگاه. حتی در این مرحله اولیه، تصویر روشن است: کسانی که در اینجا دفن شدهاند به جامعهای زمیندار و ثروتمند تعلق داشتند که به کالاهای مرغوب، صنایع دستی ماهرانه و شبکههای تجاری گسترده دسترسی داشتند.
این نکرُپولیس در کنار بقایای یک سکونتگاه مستحکم همدوره قرار دارد و نشان میدهد این جامعه در حاشیه حوضه کوپایس—یکی از مهمترین مناطق کشاورزی یونان مرکزی—به شکلی راهبردی جای گرفته بود.
با این حال، در میان همهٔ این کشفیات، یک آرامگاه بیش از همه توجه پژوهشگران و افکار عمومی را برانگیخته است: تدفین زنی که امروز با عنوان «بانوی دیهیم وارونه» شناخته میشود.
آنچه در این مقاله می خوانید
- بانوی دیهیم وارونه: شاهد خاموش یک انقلاب سیاسی
- گنجینههای یک دودمان اشرافی
- تاج کودک و نشانههای خویشاوندی
- پنجرهای به جهانی در حال دگرگونی
- میراث یک اشرافزاده
بانوی دیهیم وارونه: شاهد خاموش یک انقلاب سیاسی
آرامگاه او—که به نیمه دوم قرن هفتم پیش از میلاد تعلق دارد—بخشی از مجموعهای شامل سه گور چالهای است. بررسی اولیه دندانها نشان میدهد که او زنی جوان، میان ۲۰ تا ۳۰ ساله بوده است. اما آنچه این آرامگاه را به یافتهای استثنایی بدل میکند، نه سن و جنسیت او، بلکه شیوهٔ آیینی برخورد با پیکر و اشیای خارقالعادهای است که همراهش قرار داده شدهاند.
بر سر او دیهیمی برنزی و باشکوه نهاده بودند؛ نواری آراسته با نقش برجستهٔ جفت شیرهای هرالدی—نر و ماده—که در سراسر مدیترانهٔ باستان نماد اقتدار سلطنتی بودند. در مرکز آن، گلسرخی بزرگ به شکل خورشید درخشان، بالای پیشانیاش میدرخشید و نشانهای از جایگاه، شکوه و شاید حتی پیوندی با خاندان سلطنتی بود.
اما در مرگ، رخدادی چشمگیر اتفاق افتاد: دیهیم وارونه نهاده شد.
شیرها معکوس شدند و گلسرخ به جای تاجگذاری پیشانی، در پایین قرار گرفت. در فرهنگهای گوناگون، از دوران باستان تا قرون میانه و حتی در نمادهای آیینی مدرن، تاج وارونه نشانهٔ کنارهگیری، سقوط فرمانروا یا سلب عامدانهٔ اقتدار است.
برای باستانشناسان، این وارونگی آیینی میتواند بازتاب دگرگونی سیاسی عمیقی باشد که در بویوتیا و سراسر یونان در میانهٔ قرن هفتم پیش از میلاد در جریان بود—دورهای که در آن پادشاهی موروثی رو به زوال رفت و قدرت به دست نخبگان اشرافی نوظهور افتاد. زنی که در اینجا دفن شده، شاید به دودمانی تعلق داشته که اقتدارش عمداً در حال برچیده شدن بود؛ دیهیم وارونهٔ او نمادی نیرومند از فروپاشی یک نظم جهانی.
گنجینههای یک دودمان اشرافی
فراوانی اشیای آرامگاهی او جایگاه والایش را برجسته میسازد؛ مجموعهای استثنایی از آثار برنزی و اشیای لوکس که در کنار او کشف شد. در میان آنها دو فیبولا بزرگ از نوع بویوتیایی با نقشهای هندسی و اسبهای سبکپردازیشده، گردنبندی ظریف با آویز بزرگ به شکل کوزه، و مجموعهای از زیورآلات کارشده از استخوان و عاج دیده میشود. او همچنین با مهرههای کهربا، گلسرخهای نازک برنزی، گوشوارهها و دستبندهای برنزی آراسته بود، در حالی که حلقههای مارپیچ متعدد بر تقریباً همه بندهای انگشتانش قرار داشتند و آرایش تدفینی باشکوهی را کامل میکردند. این گنجینهها نه تنها شکوه شخصی، بلکه ثروت، مهارت صنایع دستی و قدرت اجتماعی دودمان اشرافی او را بازتاب میدهند.
تاج کودک و نشانههای خویشاوندی
در همان مجموعه تدفین، باستانشناسان آرامگاه دختری چهار ساله را کشف کردند که با دیهیم برنزی خود، آراسته به گلسرخهای مرصع، تاجگذاری شده بود. آرامگاه او نیز با زیورآلاتی مشابه زن اشرافی بهطور غنی تجهیز شده بود و بهروشنی از پیوند خانوادگی حکایت دارد—به احتمال زیاد دختر، خواهرزاده یا خویشاوند خردسالی که قرار بود جایگاه اجتماعی را به ارث ببرد، اما هرگز محقق نشد.
شیوهٔ برخورد با این کودک نشانهای از امتیاز موروثی است که از بدو تولد منتقل میشد و نظریهای را تقویت میکند که این نکرُپولیس به دودمانی اشرافی تعلق داشته است؛ در زمانی که چنین خانوادههایی پایگاههای سنتی قدرت خود را از دست میدادند.
پنجرهای به جهانی در حال دگرگونی
دیگر آرامگاههای این نکرُپولیس، روایت در حال شکلگیری را ژرفتر میسازند. زنی از قرن ششم پیش از میلاد با یک کایلیکس نوع سیانا، مزین به نقش خروسها، و یک اولپه سهلوبه با نقشآفرینی موجودات اسطورهای و هرمس بهعنوان سایکُوپومپوس، راهنمای ارواح، دفن شده بود. کاسههای برنزی با اومفالوس مرکزی و سفالینههای سیاهنقش منسوب به کارگاههای آکرایفا در نزدیکی، از مهارت صنایع دستی محلی و پیچیدگی اقتصادی حکایت دارند.
این یافتهها در کنار هم، گذار از جوامع سلسلهمراتبی عصر «تاریک» پسامیکنایی به دولتشهرهای پیچیده و اشرافسالار دوره آرکائیک را ترسیم میکنند.
میراث یک اشرافزاده
«بانوی دیهیم وارونه» امروز بهعنوان یکی از پرمعناترین چهرههای باستانشناسی یونان اولیه شناخته میشود—زنی که نمادهای اقتدار را با خود داشت، حتی زمانی که آن نمادها در آیین پایانیاش وارونه شدند. آرامگاه او تنشهای عصری را به تصویر میکشد که در آن ساختارهای قدرت باستانی فرو میریختند و واقعیتهای سیاسی تازهای سر برمیآوردند.
از کرانههای دریاچه کیفیسیدا، او یادآور میشود که تاریخ تنها پیروزمندان را ثبت نمیکند. گاه، پرمعناترین روایتها همراه با کسانی دفن میشوند که تاجهایشان را از دست دادهاند.
تصویر روی جلد: دیهیم برنزی وارونه کشفشده در آرامگاه اشرافی قرن هفتم پیش از میلاد، که بهطور نمادین وارونه نهاده شد تا از دست رفتن قدرت و جایگاه را نشان دهد. وزارت فرهنگ یونان
