قدیمیترین قایق شناختهشده، یک قایق کانو است که حدود ۱۰۰۰۰ سال قدمت دارد؛ اما شواهد نشان میدهد که انسانها حداقل ۵۰۰۰۰ سال است که از نوعی وسیلهی آبی استفاده میکنند.
مجله اینترنتی باستان شناس : حدود ۸۰۰۰ سال پیش از میلاد، یک قایق کانو که از یک تنه درخت کاج تراشیده شده بود، در جایی در هلند امروزی باقی مانده بود. این قایق کانو که تقریباً ۳ متر طول داشت، تا سال ۱۹۵۵ کشف نشده باقی ماند تا اینکه یک گروه راهسازی آن را از یک باتلاق زغال سنگ در نزدیکی روستای پسه کشف کردند. این قایق که اکنون با نام “قایق کانو پسه” شناخته میشود، قدیمیترین نمونه شناخته شده از یک قایق قابل لمس در جهان است.
با این حال، شواهد غیرمستقیم قوی وجود دارد که نشان میدهد انسانها از قایقها برای مدت بسیار طولانیتری از ۱۰،۰۰۰ سال استفاده میکردهاند. پس انسانها دقیقاً چه زمانی قایقها را اختراع کردند؟
به گفته میکائیل فاول، دانشیار و محقق گروه باستانشناسی و تاریخ باستان در دانشگاه لوند سوئد، به طور کلی پذیرفته شده است که انسانها حداقل از زمانی که هومو ساپینسها به استرالیا رسیدند، از قایق استفاده میکردهاند.
فاول میگوید: «ما شواهد محکمی داریم که نشان میدهد انسانها بین ۵۰،۰۰۰ تا ۶۵،۰۰۰ سال پیش در استرالیای امروزی حضور داشتهاند. این امر مستلزم سفرهای دریایی بین سرزمین اصلی آسیا و قاره باستانی ساهول (خشکی که استرالیا در آن زمان بخشی از آن بود) بوده است. بنابراین، نوعی وسیله نقلیه آبی باید حداقل ۵۰،۰۰۰ سال پیش مورد استفاده قرار گرفته باشد.»
در این مورد، شواهد از بقایای فیزیکی یک قایق باستانی به دست نمیآید. در عوض، از DNA به دست میآید: یک مطالعه اخیر، نزدیک به ۲۵۰۰ ژنوم از جوامع بومی باستانی و امروزی ساکن استرالیا و کشورهای مجاور را تجزیه و تحلیل کرده و زمان انشعاب جمعیتهای استرالیایی از جمعیتهای قارههای دیگر را بررسی کرده است. مدلهای آماری نشان میدهند که شمال استرالیا برای اولین بار حدود ۶۰،۰۰۰ سال پیش مسکونی شده است. این یافتهها همچنین یافتههای ابزار و رنگدانههای مربوط به همان دوره در مکانهای حفاری در استرالیا را تأیید میکنند.
علاوه بر این، برخی شواهد باستانشناسی بحثبرانگیزتر نشان میدهند که سفرهای دریایی انسان ممکن است خیلی زودتر آغاز شده باشد.
فاول گفت: «سرنخهای قابل توجهی از یونان به دست آمده است. ابزارهای سنگی پارینه سنگی یافت شده در کرت، بر اساس زمینه آنها، حداقل به ۱۳۰ هزار سال پیش برمیگردند. برخی از باستانشناسان این تاریخگذاریها را مورد مناقشه قرار دادهاند؛ اما اگر صحت آنها ثابت شود، به این معنی است که مردم باستان در طول هولوسن میانی با قایق به آنجا سفر کردهاند.» کرت دهها کیلومتر از سرزمین اصلی یونان فاصله دارد و حدود ۵ میلیون سال است که جزیره بوده است.
برخی از کارشناسان تاریخچه دریانوردی را به صدها هزار سال یا حتی بیش از یک میلیون سال قبل برمیگردانند. این بدان معناست که قایقها ممکن است از گونه ما قدیمیتر باشند.
یک مطالعه در سال ۱۹۹۸ به رهبری باستانشناس مایکل موروود، قدمت ابزارهای سنگی یافت شده در جزیره فلورس در اندونزی را تقریباً به ۸۰۰۰۰۰ سال پیش نسبت داد و نتیجه گرفت که هومو ارکتوس ممکن است از وسایل نقلیه آبی برای رسیدن به این جزیره استفاده کرده باشد. یک مطالعه بعدی در سال ۲۰۱۰، که موروود نیز در آن مشارکت داشت، نشان داد که ابزارهای بهدستآمده از مکانی دیگر در فلورس میتوانند به ۱.۰۲ میلیون سال پیش یا حتی بیشتر قدمت داشته باشند. در مطالعه دیگری که سال گذشته در مجله Nature منتشر شد، یک تیم تحقیقاتی متفاوت اظهار داشت که قطعات ابزار سنگی یافتشده در جزیره سولاوسی اندونزی در همان نزدیکی نشان میدهد که اقوام باستانی انسان حداقل ۱.۰۴ میلیون سال پیش در آنجا ابزار میساختند.
با این حال، هنوز بحثهای قابل توجهی در مورد چگونگی و زمان رسیدن اجداد انسانهای باستان به این جزایر وجود دارد. جان چری، استاد بازنشسته باستانشناسی در دانشگاه براون، میگوید یکی از مشکلات مصنوعات سنگی کرت این است که آنها «یافتههای سطحی» هستند: یعنی، برخلاف اشیاء «لایهبندیشده» که از لایههای مجزای خاک بیرون آمدهاند، روی سطح قرار گرفتهاند.
علاوه بر این، این یافتهها فاقد تاریخگذاری رادیومتری مطلق هستند. به گفته چری، اگر دادههای کرت «مورد بررسی بیشتر یا تاریخگذاری بهتر» قرار گیرند، میتوان به نتایج قویتری دست یافت.
چری میگوید مطالعات انجام شده در اندونزی «بسیار معتبر» هستند. با این حال، به گفته او، ممکن است انسانتبارها به طور تصادفی به فلورس و سولاوسی رسیده باشند. چری این موضوع را اینگونه توضیح میدهد: «اساساً، یک توده خشکی که پوشش گیاهی را حمل میکند، از سرزمین اصلی جدا میشود؛ احتمالاً در طول سیلهای ناشی از بارانهای موسمی یا طغیان رودخانهها… و توسط جریانها و باد به سمت اقیانوس حمل میشود.»
چری خاطرنشان میکند که یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که برخی از ایگواناها ممکن است ۸۰۰۰ کیلومتر از آمریکای شمالی به فیجی «با قایق» منتقل شده باشند.
چری میگوید: «ما میدانیم که این اتفاق در هزاران گونهی دیگر، از جمله نخستیسانانی مانند میمونها و لمورها، رخ میدهد. پس چرا در انسانها رخ ندهد؟» او همچنین اضافه میکند که انسانتباران فلورس و سولاوسی به احتمال زیاد هومو ارکتوس هستند و درک موجود از تکامل انسان نشان میدهد که بعید است هومو ارکتوس ساختارهای اجتماعی، قابلیتهای ارتباطی یا فناوریهای پیچیدهی لازم برای عبور از دریا را داشته باشد.
صرف نظر از اینکه مردم باستان اولین بار چه زمانی بادبان کشیدند، این سوال نیز وجود دارد که چه چیزی آنها را به این کار سوق داد. فاول چند ایده دارد. یکی از آنها جستجوی غذا است.
فاول میگوید: «اکوسیستمهای آبی سرشار از منابع غذایی غنی هستند… بسیار محتمل است که بسیاری از تلاشهای اولیه برای ماهیگیری با قایق در دریاچهها، رودخانهها یا مصب رودخانهها به منظور ماهیگیری یا جمعآوری سایر منابع غذایی آبزی بوده باشد.»
قایقها همچنین بهترین وسیله موجود برای حمل آسان مقادیر زیادی از مواد، به عنوان مثال، حمل لاشه حیوانات بزرگ از شکارگاهها به خانه یا حمل سنگ چخماق یا ابسیدین از معادن، خواهند بود. و شاید انسانها همیشه انگیزهای برای کشف ناشناختهها داشتهاند.
فاول میگوید: «در طول تاریخ بشر، تمایل به کشف سرزمینهای جدید بسیار قوی بوده است و در بسیاری از موارد، این اکتشافات با قایق انجام شده است. اگر با خانواده خود به منطقه جدیدی نقل مکان میکنید، احتمالاً باید چیزهای زیادی را با خود ببرید؛ ظرفیت لجستیکی قایقها چنین سفرهایی را تا حد زیادی تسهیل میکند.»
