کشف تازهٔ باستانشناسان از یک زن مومیاییشدهٔ سکایی نشان میدهد که جوامع کوچنشین عصر آهن، درک قابلتوجهی از آناتومی انسان و جراحی داشتهاند.
مجله اینترنتی باستان شناس : بررسیهای انجامشده روی این مومیایی که در فلات اوکُک سیبری و در بستر فرهنگی پازیریک کشف شده، از وجود پروتز ابتدایی چانه خبر میدهد؛ اقدامی که حدود ۲۵۰۰ سال پیش انجام شده است.
مطالعات تصویربرداری پزشکی (CT Scan) نشان میدهد که مفصل فک پایین این زن دچار آسیب شدید شده بود. برای درمان این آسیب، بخشی از استخوان برداشته و با استفاده از مواد آلی مانند تاندون یا موی حیوانی، ساختاری جایگزین ایجاد شده است. شواهد ترمیم استخوان و الگوی خاص سایش دندانها نشان میدهد که فرد پس از این مداخلهٔ جراحی، مدتی به زندگی ادامه داده است.
این یافته، تصور رایج دربارهٔ محدود بودن دانش پزشکی در جوامع کوچنشین باستانی را به چالش میکشد و نشان میدهد که سکاها تنها جنگاورانی ماهر نبودند، بلکه در حوزهٔ درمان آسیبهای پیچیده انسانی نیز تجربه و دانش عملی داشتهاند.
فرهنگ پازیریک، یک جامعه کوچنشین عصر آهن مرتبط با سکاها، در فلات اوکوک در جمهوری آلتای در جنوب سیبری شکوفا شد. مقبرههای پازیریک به دلیل حفظ فوقالعاده بقایای ارگانیک به لطف لایه منجمد دائمی زمین، از جمله بقایای “شاهزاده خانم اوکوک”، مشهور هستند. خالکوبیهای حیوانات خیالی شاهزاده خانم اوکوک بیش از ۲۰۰۰ سال است که به طور کامل حفظ شدهاند.
در سال ۱۹۹۴، باستانشناسان آکادمی علوم روسیه گورستان کوچکی متشکل از پنج کورگان کمارتفاع را در فلات اوکوک حفاری کردند. در یکی از گوردخمهها، قبر دستنخورده زنی را یافتند که هنگام مرگ تقریباً ۲۵ تا ۳۰ سال داشت. او روی یک تخت چوبی دراز کشیده بود و کلاه گیس به سر داشت. با این حال، از آنجا که هیچ اثر قابل توجهی در قبر او پیدا نشد و تنها بخشی از سر او مومیایی شده بود، در آن زمان قبر به طور دقیق بررسی نشد.
ناتالیا پولوسماک، باستانشناس شعبه سیبری آکادمی علوم روسیه، میگوید: «این تکه پوست مومیاییشده روی جمجمه زن دفنشده، تحقیقات انسانشناسی را غیرممکن میکرد، اما ما میخواستیم تا حد امکان درباره او اطلاعات کسب کنیم. فرصت بررسی آن با سیتیاسکن، فرصتی خوشیمن بود که من از آن استفاده کردم.»
سیتیاسکن جمجمه این زن نشان داد که ضربه به سر، مفصل گیجگاهی فکی راست او را از بین برده است. این آسیب باید مانع از صحبت کردن و غذا خوردن طبیعی او شده باشد. از آنجایی که مردم فرهنگ پازیریک مرتباً سوار اسب میشدند، ممکن است این زن هنگام تاخت و تاز از اسب افتاده و دچار این آسیب شده باشد.
کشف یک پروتز «ابتدایی»
اگرچه آسیبدیدگی این زن غیرمعمول نبود، اما درمان منحصر به فردی که برای آسیب استخوانها و رباطهای او اعمال شد، محققان را شگفتزده کرد. متخصصان کشف کردند که کانالهای نازکی در دو استخوانی که مفصل گیجگاهی فکی راست زن را تشکیل میدهند، ایجاد شده است و تاندونهای موی اسب یا حیوانات از طریق این کانالها برای نگه داشتن مفصل در کنار هم قرار گرفتهاند.
لتیاگین میگوید: «این پروتز ابتدایی، سطوح مفصلی را در کنار هم نگه میداشت و به بیمار اجازه میداد فک خود را حرکت دهد. مفصل عملکردی بود، اما احتمالاً به دلیل درد شدید، آنها هنوز نمیتوانستند با سمت آسیبدیده غذا بجوند.»
جزئیات متعددی در جمجمه این زن نشان میداد که او ممکن است ماهها، حتی سالها، پس از جراحی زنده مانده باشد. بافت استخوانی جدید در اطراف کانالهای مفصل گیجگاهی فکی راست تشکیل شده بود. همچنین، دندانهای سمت چپ فک او ساییده، شکسته و خرد شده بودند. این نشان میدهد که او ممکن است فقط با دست چپ خود غذا میجویده تا آسیب سمت راست را جبران کند.
طبق این توضیح، مردم فرهنگ پازیریک در دورانی قبل از بیهوشی، نحوه انجام جمجمهبرداری اولیه را میدانستند. شواهدی از سوراخکاری جمجمه به شکل سوراخهایی که در جمجمه ایجاد میشد، در چندین مومیایی یافت شده است. آنها همچنین درک عمیقی از آناتومی و تشریح انسان داشتند که برای سنتهای مومیایی کردن آنها ضروری است. با این حال، جراحی مفصل فک این زن نمونهای نادر از این مهارتها است.
پولوسماک میگوید اگرچه این زن به سادگی و بدون مصنوعات قابل توجهی دفن شده بود، اما عمل موفقیتآمیز روی فک او «نشان میدهد که برای زندگی او ارزش قائل بودهاند.» «این مطالعه جدید تأیید مهم دیگری را ارائه میدهد که اعضای قبیله پازیریک قادر به انجام اعمال جراحی پیچیده برای نجات جان انسانها بودهاند.»
