تاریخ و تقویم ایرانیان باستان، نه تنها سندی از گذر زمان، بلکه دفترچهای پُر از جشنها، آیینها و سرورهایی است که هر یک با لایههایی عمیق از اساطیر، کشاورزی و مفاهیم اخلاقی در هم تنیدهاند.
این جشنها که اغلب در پیوند با تغییر فصل، تولد دوباره طبیعت و مبارزه با نیروهای اهریمنی برگزار میشدند، یک پیوستار معنایی و عملی را در طول سال شکل میدادند. در میان این آیینها، دو جشن کمتر شناخته شده اما بنیادین، یعنی «نوسره» و ارتباط آن با «جشن سده»، نشان دهنده عمق تفکر ایرانیان در باب روشنایی، عشق و امید به آینده است. جشنی که از پنجم بهمن آغاز و تا ۱۰ بهمن ماه زمان برگزاری جشن سده ادامه داشت.
نوسره؛ راز ۱۰ روز انتظار تا پیروزی آتش در جشن سده
یک پژوهشگر فرهنگ بومی در خراسان رضوی، در تشریح اهمیت این دو واقعه کهن یعنی جشن نوسره و جشن سده، به همبستگی معنایی و زمانی میان آنها اشاره و اظهار کرد: برخلاف تصور رایج که جشنها را مجزا میبیند، در فرهنگ ایرانی، این آیینها زنجیرهای از وقایع مرتبط هستند.
جواد روشندل در گفتو گو با ایسنا افزود: جشن سده که در دهم بهمنماه برگزار میشود و نماد غلبه روشنایی بر تاریکی و سرما است، یکی از سه جشن بزرگ ایرانیان باستان پس از نوروز و مهرگان محسوب میشد؛ اما پیش از رسیدن به این اوج، جشنی مقدماتی و مهم تحت عنوان نوسره برگزار میشد.
وی با بیان اینکه درک ریشه نامها کلید فهم آیینهاست، اظهار کرد: اگرچه در مورد ریشه دقیق نوسره اختلاف نظرهایی وجود دارد، اما کارکرد آن در تقویم فرهنگی واضح است. این جشن که در پنجم بهمنماه واقع میشد، نه تنها یک جشن عمومی، بلکه پاسداشتی برای یک مفهوم الهی بود.
روشندل اظهار کرد: نوسره باشکوه خاصی برگزار میشده است، زیرا در هسته خود، احترام به سپندارمذ، امشاسپند بزرگ زن را به همراه داشت. ایرانیان باستان، روز پنجم هرماه را به افتخار ایشان نام نهاده و در این روز به شکلی خاص جشن میگرفتند. نوسره، این آیین کوچک شده ماهانه را به یک جشن منطقهای بزرگتر ارتقا میداد.
اهمیت جشن نوسره با درک جایگاه سپندارمذ روشنتر میشود. سپندارمذ(به معنی عشق مقدس یا بردباری مقدس)، ایزدبانوی زمین، باروری و مظهر عشق و وفاداری در دین زرتشت بود.
روشندل در توضیح اینکه چرا این احترام باید در میانه زمستان به اوج میرسید، گفت: زمین در این ایام، در خواب زمستانی است و از بارندگی باز مانده. جشن گرفتن در چنین زمانی، یادآور این است که حتی در سختترین شرایط، عشق و باروری از بین نرفته و دوباره بر خواهد گشت. نوسره، در حقیقت، جشن امیدواری به بازگشت سرسبزی از منظر الهه زمین بود.
این پژوهشگر فرهنگ بومی در خراسان رضوی، اظهار کرد: نمادگرایی آتش در جشنهای ایرانی، همواره دو جنبه داشت که پاکیزگی معنوی و مقابله فیزیکی با محیط از آن جمله است.
روشندل در مورد جشن سده که نوسره مقدمه آن است، گفت: برگزاری جشن در شب و روشن کردن آتشهای عظیم، نماد مبارزه با اهریمن سرما و تاریکی در زمستان بود. ۱۰ روز قبل از سده، آتش نوسره شاید کوچکتر بود، اما همان پیام را منتقل میکرد. ما در برابر تاریکی مطلق تسلیم نخواهیم شد. این تقابل، یک مبارزه کیهانی بود که ایرانیان آن را به زندگی روزمره خود پیوند میدادند. سده، با اندازه آتش بزرگتر، نماد پیروزی نهایی اهورامزدا بر نیروهای مخرب در نقطه عطف میانی زمستان بود.
وی نکته کلیدی در فهم این دو جشن را پیوستگی زمانی آنها دانست و تأکید کرد: نوسره صرفاً یک جشن مستقل نبوده، بلکه یک دوره آمادهسازی برای سده بوده است. در برخی متون کهن آمده است که جشن نوسره در واقع آمادگی برای برگزاری باشکوه جشن سده بوده است.
این پژوهشگر فرهنگ بومی در خراسان رضوی، بیان کرد: این دو جشن یک پیوستار زمانی را شکل میدادند؛ جریانی که از روز پنجم بهمنماه آغاز میشد و به تدریج با برگزاری مناسک و مراسم مختلف، شور و هیجان آن تا روز دهم بهمن و اوجگیری آن در جشن سده ادامه مییافت. سده به همراه نوروز و مهرگان، جزو سه جشن بزرگ و اساسی ایرانیان محسوب میشده است و نوسره تضمین میکرد که جامعه با آمادگی کامل روحی و عملی به استقبال این جشن بزرگ برود.
در عصر جهانیشدن، تمرکز بر آیینها حکم سپر دفاعی را دارد
وی ادامه داد: یکی از مهمترین تحولات اخیر در حوزه میراث ناملموس، توجه به رویدادهای محلی با پتانسیل جهانی است. شهرستان بردسکن در خراسان رضوی، به دلیل تمرکز بر حفظ این آیینهای کهن، کانون توجه شده است.
روشندل با اشاره به دستاوردهای اخیر منطقه گفت: ثبت جشن سده در فهرست میراث جهانی یونسکو ۲ سال پیش، اهمیت این رویداد را در سطح بینالمللی تأیید و این افتخار ملی، ما را متوجه ارزش پنهان دیگر آیینها کرد.
وی ادامه داد: سال گذشته، ثبت جشن نوسره هدک از روستاهای منطقه بردسکن در ردیف رویدادهای گردشگری ملی ایران، گامی بسیار مهم در جهت حفظ و معرفی این میراث محلی بود.
این پژوهشگر فرهنگ بومی در خراسان رضوی، این ثبتها را فراتر از یک تندیس یا لوح افتخار دانست و گفت: آنها ابزاری برای احیای هویت و اقتصاد فرهنگی منطقه محسوب میشوند. زمانی که یک جشن به ثبت ملی میرسد، حفاظت از آن به یک وظیفه حاکمیتی تبدیل میشود و این امر تضمین میکند که آیینهای محلی در برابر فراموشی یا تحریف مقاوم باشند.
وی معتقد است: در عصر جهانی شدن، تمرکز بر آیینهای منحصر به فردی مانند نوسره و سده، حکم سپر دفاعی را دارد. این جشنها تجلی جهانبینی ما هستند؛ جهانبینی که در آن، زن(سپندارمذ) مقدس شمرده میشود، آتش روشناییبخش است و امید بر یأس زمستانی پیروز میشود. میراثی که به آن افتخار نکنیم، به تدریج توسط فرهنگهای غالب بلعیده میشود. ثبت ملی نوسره در هدک نشان داد که حتی کوچکترین رویدادهای فرهنگی در صورت داشتن اصالت، میتوانند بازوی قدرتمندی برای توسعه گردشگری فرهنگی باشند.
روشندل ادامه داد: جشن نوسره و جشن سده، دو حلقه متصل در زنجیرهای از امید، روشنایی و احترام به طبیعت و جایگاه زن بودند. ما نباید تنها به جشن نوروز اکتفا کنیم. نوسره و سده، یادآور این هستند که مبارزه برای روشنایی و گرما یک فرآیند مداوم است که از روز پنجم بهمن آغاز شده و در دهه دوم، جشن بزرگ آن برگزار میشود.
وی افزود: مسئولیت ما این است که این روایتهای زنده را با زبان امروزی، اما با حفظ جوهره باستانیشان، به نسلهای آینده منتقل کنیم تا تاریخ و هویت ایرانی، در گذر زمان، اصالت خود را حفظ کند.
