پلاکهای دندانی مربوط به عصر آهن، برای نخستین بار شواهد مستقیمی ارائه میدهند که نشان میدهد سکاها از شیر اسب و حیوانات نشخوارکننده بهعنوان منبع غذایی استفاده میکردهاند.
مجله اینترنتی باستان شناس : پژوهشگران توانستهاند رژیم غذایی یکی از مهمترین جوامع کوچنشین تاریخ اروپای شرقی را رمزگشایی کنند. بهواسطهٔ تحلیل جرم دندانی (شکل معدنیشدهٔ پلاک دندان)، برای نخستین بار شواهد مستقیمی به دست آمده که نشان میدهد در تغذیهٔ سکاها، شیر حیوانات مختلف نشخوارکننده و اسب جایگاه داشته است.
سدههاست که سکاها بهعنوان مردمانی کوچنشین و سوارکار شناخته میشوند که در دوران عصر آهن در پهنهٔ وسیع استپهای اوراسیا رفتوآمد میکردند؛ تصویری که حتی امروز نیز حضوری پررنگ در ذهنها دارد.
بااینحال، پژوهشهای علمی سالهای اخیر این روایت سادهانگارانه را به چالش کشیدهاند. بر پایهٔ این یافتهها، آنچه «سکاها» نامیده میشود، نه یک گروه یکدست و همگن، بلکه مجموعهای چندقومیتی با خاستگاههای جغرافیایی گوناگون بوده است. شیوههای زیستی آنان نیز به همان اندازه متنوع بوده و در کنار دامداری کوچرو، کشاورزی، سکونتهای محلی و ساختارهای اجتماعی پیچیده نقشی اساسی ایفا میکردهاند.
اکنون یک تیم پژوهشی بینالمللی با یافتههای تازه، این رویکرد دقیقتر نسبت به سکاها را تکمیل میکند. در پژوهشی که در نشریهٔ PLOS One منتشر شده، بینشهایی تفصیلی دربارهٔ الگوی تغذیهٔ جمعیتهای وابسته به دورهٔ سکاها ارائه شده است.
آنچه در این مقاله می خوانید
- جرم دندانی بهعنوان یک آرشیو زیستی
- مخزنی برای تاریخ فردی
جرم دندانی بهعنوان یک آرشیو زیستی
گروه پژوهشی به سرپرستی یاروشکا پِچنیک و دکتر شوِن ویلکین، جرم دندانی متعلق به ۲۸ فرد را که در محوطههای بیلسک و مامای-گورا در محدودهٔ اوکراین امروزی کشف شده بودند، بررسی کرد. از آنجا که جرم دندانی میتواند ردپاهای بسیار ریزِ باقیمانده از مواد غذایی مصرفشده را در خود حفظ کند، همچون یک آرشیو زیستی عمل کرده و اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ الگوی تغذیهٔ افراد ارائه میدهد.
پژوهشگران با بهرهگیری از تحلیل پالئوپروتئومیک—روشی برای شناسایی پروتئینهای باستانیِ حفظشده—برای نخستین بار توانستند مشخص کنند جوامع سکایی در عمل چه نوع محصولات لبنی حیوانی مصرف میکردهاند و این محصولات از کدام گونهها به دست میآمدهاند.
در شش فرد، پروتئینهایی شناسایی شد که نشاندهندهٔ مصرف شیر و فرآوردههای لبنیِ فرآوریشده حاصل از حیوانات نشخوارکنندهای مانند گاو، گوسفند و بز است. در یک مورد نیز شیر اسب تشخیص داده شد. پیشتر تصور میشد که سکاها شیر مادیان مصرف میکردهاند، اما این فرض عمدتاً بر پایهٔ متون تاریخی بود و شواهد مستقیمی برای آن وجود نداشت.
یاروشکا پچنیک، نویسندهٔ اصلی پژوهش، در اینباره میگوید:
«شناسایی پروتئینهای شیر اسب در پلاک دندانی باستانی افرادی که در دورهٔ سکاها میزیستهاند، یافتهای بسیار مهم به شمار میرود.»
«این یافته نشان میدهد که اسبها تنها برای جابجایی، جنگ یا کارکردهای نمادین به کار نمیرفتهاند، بلکه دستکم در برخی موارد، بخشی از نظام تغذیهای نیز به شمار میآمدهاند.»
بااینحال، شناسایی پروتئینهای شیر اسب تنها در بقایای یک فرد، پرسشهای تازهای را مطرح میکند. برای نمونه، هنوز مشخص نیست که این امر ناشی از ناپایداری پروتئینهای حفظشده باشد یا بازتابی از کاربردهای فرهنگی خاص. همچنین میتوان احتمال وجود سلسلهمراتب اجتماعی یا تفکیک آگاهانهٔ حیوانات برای اهداف متفاوت را نیز مدنظر قرار داد.
مخزنی برای تاریخ فردی
این پژوهش از نظر روششناختی نیز چشماندازهای تازهای ارائه میدهد. شوِن ویلکین، سرپرست مطالعه، در اینباره توضیح میدهد:
«جرم دندانی، مخزنی شگفتانگیز از تاریخ فردی است.»
او میافزاید:
«از آنجا که پلاک دندانی در طول زندگی انسان بهتدریج شکل میگیرد و معدنی میشود، این امکان را فراهم میکند که فراتر از فرضیات کلی دربارهٔ شیوههای زندگی یا نظامهای اقتصادی، نگاهی بسیار مستقیم به مواد غذاییای داشته باشیم که واقعاً مصرف شدهاند.»
در عین حال، پژوهشگران تأکید میکنند که این یافتهها تنها گام نخست به شمار میآیند. اگرچه این مطالعه شواهد روشنی از مصرف انواع محصولات لبنی ارائه میدهد، اما هنوز تصویری کامل و جامع از رژیم غذایی جوامع سکایی ترسیم نمیکند. برای درک بهتر تفاوتهای منطقهای، عوامل اجتماعی و دگرگونیهای زمانی، انجام پژوهشهای بیشتر ضروری است.
در پژوهشهای آینده لازم خواهد بود برای بررسی دقیقتر نظامهای تغذیهای پیچیده و پویای مردمان استپنشین عصر آهن، جرم دندانی شمار بسیار بیشتری از افراد از مناطق گوناگون استپهای اوراسیا مورد تحلیل قرار گیرد.
