به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، فضای مجازی ایران در بازه زمانی دی و بهمن ماه سال جاری، فراتر از یک اختلال ساده در شبکه، شاهد تغییر بنیادین در مدل حکمرانی بر زیرساختهای اینترنتی کشور بود. این دوره که از آن با عنوان «بزرگترین سکوت دیجیتال» یاد میشود، با قطع سراسری ارتباطات در ۱۸ دی ماه آغاز و پس از ۲۰ روز انسداد کامل، با بروز بحران جدیدی تحت عنوان «ناپدید شدن حجم ترافیک کاربران» وارد مرحلهای تازه شد.
بررسیهای فنی نشان میدهد که قطعی اخیر، طولانیترین و عمیقترین تجربه انزوای دیجیتال در تاریخ کشور بوده است. برخلاف تجربههای پیشین، در این بازه حتی «شبکه ملی اطلاعات» نیز با اختلال گسترده مواجه شد و خدمات بانکی و پیامرسانهای داخلی در روزهای نخست از دسترس خارج شدند.
با بازگشایی مرحلهای اینترنت در هفته اول بهمن ماه، موج گستردهای از شکایات کاربران در خصوص اتمام غیرعادی بستههای اینترنتی به ثبت رسید. گزارشهای میدانی حاکی از آن است که بستههای چند ده گیگابایتی، در برخی موارد تنها در عرض چند ساعت و بدون استفاده فعال کاربر، به پایان رسیده است.
چرا حجم اینترنت کاربران بهسرعت تمام شد؟
با آغاز دسترسیهای محدود، موجی از نارضایتی کاربران نسبت به اتمام سریع بستههای اینترنتی شکل گرفت. بررسیهای کارشناسی نشان میدهد این مسئله حاصل همزمانی چند عامل فنی و مدیریتی بوده است:
۱. اختلال در تفکیک ترافیک داخلی و خارجی
در دوره اختلال، به دلیل تغییرات مسیریابی و غیرفعال شدن بخشی از سامانههای تشخیص ترافیک، بخشی از خدمات داخلی با تعرفه بینالملل محاسبه شد. این موضوع باعث شد مصرف کاربران، بهویژه هنگام استفاده از محتوای ویدیویی داخلی، با سرعت غیرعادی افزایش یابد.
۲. سربار ناشی از کاهش سرعت
کاهش شدید سرعت بدون قطع کامل ارتباط، باعث فعال شدن مکانیزمهای بازفرست داده در سیستمها و اپلیکیشنها شد. در این شرایط، حجم تبادل داده در شبکه افزایش مییابد، بدون آنکه کاربر عملاً محتوای قابل استفادهای دریافت کند؛ اما این تبادل، از حجم بسته اینترنت کسر میشود.
۳. افزایش استفاده از ابزارهای تغییر مسیر ترافیک
محدودیتها باعث شد استفاده از ابزارهای تغییر آیپی افزایش یابد. این ابزارها بهطور ذاتی سربار رمزنگاری و دادههای اضافه تولید میکنند و در نتیجه، مصرف واقعی اینترنت کاربر بالاتر از حجم محتوای دریافتی است.
بحران کاهش حجم ترافیک در حالی رخ داد که اپراتورهای همراه، تنها چند هفته پیش از قطعی بزرگ، تعرفههای خود را ۲۰ درصد افزایش داده بودند. این همزمانی در کنار «سوختن» مدت اعتبار بستههای خریداری شده در زمان قطعی، منجر به شکلگیری فرضیه «کمفروشی سازمانیافته» در افکار عمومی شد.
خاموشی اینترنت، اثر مستقیمی بر اقتصاد دیجیتال کشور نیز گذاشت؛ بخشی که در سالهای اخیر به یکی از پیشرانهای اشتغال و کارآفرینی تبدیل شده بود؛ بنابر گفته رئیس اتاق بازرگانی ایران در نشست هیئت نمایندگان یکی از جدیترین اثرات خاموشی اینترنت بر اقتصاد، مربوط به بخش تجارت و اعتماد سرمایهگذار بود:«آنچه در دی و بهمن ماه بر پیکره اقتصاد دیجیتال گذشت، تنها قطع یک ابزار ارتباطی نبود؛ بلکه سلب اعتماد بخش خصوصی بود.»
بنابر گفته رییس کمیسیون واردات اتاق بازرگانی خراسان رضوی و عضو کمیسیون واردات اتاق بازرگانی ایران خسارات ناشی از قطعی اینترنت روزانه بیش از 5 تا 6 همت بوده است.بر اساس برآوردهای رسمی و گزارش نهادهای بینالمللی پایش اینترنت، خسارت روزانه این اختلالات به اقتصاد دیجیتال، صدها میلیارد تومان تخمین زده شد. کسبوکارهای آنلاین، بهویژه فعالان شبکههای اجتماعی، فروشگاههای خانگی و خدمات آنلاین، با افت شدید یا توقف کامل فعالیت مواجه شدند.
این شرایط، بهطور خاص بر مشاغل خرد، زنان سرپرست خانوار و کسبوکارهای مبتنی بر شبکههای اجتماعی اثر منفی گذاشت و نگرانیها درباره بیکاری پنهان و کاهش تابآوری اقتصادی را افزایش داد.
شکلگیری بحران اعتماد میان کاربران
در این میان اتمام سریع بستهها، نبود اطلاعرسانی شفاف و پاسخگویی محدود اپراتورها، به شکلگیری بحران اعتماد میان کاربران انجامید. هرچند وعدههایی برای تمدید یا جبران بستههای آسیبدیده مطرح شد، اما کارشناسان معتقدند نبود سازوکار حقوقی مشخص برای جبران خسارت کاربران و کسبوکارها همچنان یک خلأ جدی است.
خاموشی گسترده اینترنت در زمستان ۱۴۰۴، صرفاً یک قطعی ناگهانی نبود، بلکه تجربهای پرهزینه برای کاربران، کسبوکارها و زیرساختهای اقتصادی کشور به شمار میرود. پدیده اتمام سریع حجم اینترنت، نتیجه همزمان اختلالات فنی، تغییرات مدیریتی و فشار بیسابقه بر شبکه بود.
کارشناسان تأکید دارند که شفافیت در محاسبه تعرفهها، تقویت سامانههای تفکیک ترافیک، پاسخگویی اپراتورها و تدوین سازوکارهای جبران خسارت، از الزامات جلوگیری از تکرار چنین بحرانهایی است.
این رویداد نشان داد اینترنت، نقشی فراتر از یک ابزار ارتباطی در اقتصاد و زندگی روزمره ایفا میکند و هرگونه اختلال گسترده در آن، میتواند پیامدهایی بلندمدت برای توسعه دیجیتال کشور به همراه داشته باشد.
۲۲۷۲۲۷