یک نئاندرتال که حدود ۵۹ هزار سال پیش در جنوب سیبری زندگی میکرده، ظاهراً نوعی درمان دندان را تجربه کرده است؛ بسیار زودتر از زمانی که دانشمندان قبلاً تصور میکردند.
مجله اینترنتی باستان شناس : پژوهشگرانی که یک دندان آسیاب پیداشده در غار چاگیرسکایا در روسیه را بررسی کردند، نشانههایی از سوراخکاری عمدی داخل یک حفره دردناک دندان یافتند. این موضوع نشان میدهد که نئاندرتالها منشأ درد دندان را تشخیص داده بودند و تلاش کردهاند مستقیماً مشکل را درمان کنند.
اعتبار تصویر: زوبووا و همکاران، مجله PLOS One (سال ۲۰۲۶)
این مطالعه که در مجله PLOS One منتشر شده، بر روی یک دندان آسیاب دومِ پایینِ سمت چپ با برچسب Chagyrskaya 64 تمرکز دارد. این دندان یک حفره بزرگ در سطح جویدن دارد که تا اتاق پالپ (بخشی از دندان که اعصاب و رگهای خونی در آن قرار دارند) امتداد پیدا کرده است. پوسیدگی شدید در این ناحیه احتمالاً هنگام غذا خوردن یا حتی در حالت استراحت باعث درد شدید میشده است.
پژوهشگران ابتدا متوجه شدند که این حفره با الگوهای معمول سایش دندان یا آسیب طبیعی مطابقت ندارد. شکل آن غیرعادی بود و خراشهای داخل حفره نشان میداد که یک جسم تیز بارها با آن تماس داشته است. همچنین در یک سمت همان دندان، شیارهایی پیدا شد که به استفاده مکرر از خلال دندان مرتبط است و نشان میدهد این فرد احتمالاً راههای مختلفی را برای مقابله با درد دهان امتحان کرده بود.
برای بررسی اینکه آیا این حفره بهطور مصنوعی ایجاد شده است یا نه، پژوهشگران سه دندان انسان امروزی را با ابزارهای سنگی مشابه آنهایی که در غار پیدا شده بودند سوراخ کردند. این آزمایشها شیارها و آثار میکروسکوپیای ایجاد کرد که بسیار شبیه به آثار موجود در دندان نئاندرتال بود.
این مقایسه از این ایده پشتیبانی میکند که فردی با استفاده از نوک تیز یک سنگ، بخش پوسیده دندان را چرخانده یا سوراخ کرده است. احتمالاً هدف این کار برداشتن بافت آسیبدیده و رسیدن به پالپ عفونی بوده است. پژوهشگران میگویند این کار زمانی انجام شده که فرد هنوز زنده بوده است.
چنین فرایندی احتمالاً بسیار دردناک بوده است. در آن زمان هیچ ماده بیحسکنندهای وجود نداشت و سوراخ کردن بافت عفونی فوراً باعث درد و ناراحتی میشد. با این حال، باز کردن دندان و پاک کردن پوسیدگی میتوانست فشار را کاهش دهد و درد ناشی از عفونت را تسکین دهد.
اعتبار تصویر: زوبووا و همکاران، مجله PLOS One (سال ۲۰۲۶)
قویترین مدرک برای موفقیت این درمان، آثار ساییدگی داخل حفره سوراخشده است. پس از این مداخله، فرد آنقدر به جویدن با این دندان ادامه داده که آثار فرسایش قابل مشاهدهای روی ناحیه درمانشده باقی مانده است. این موضوع نشان میدهد که این فرایند به بهبود عملکرد دندان کمک کرده، نه اینکه آسیب را بدتر کرده باشد.
رفتارهای دندانپزشکی در دوران باستان پیشتر نیز ثبت شدهاند، هرچند بهندرت به این شکل مستقیم. مطالعات قبلی نشان داده بودند که نئاندرتالها از خلال دندان برای بیرون آوردن غذاهای گیرکرده بین دندانها استفاده میکردند. برخی شواهد نیز آنها را با استفاده از گیاهان دارویی مرتبط دانستهاند. اما شواهد مربوط به درمانهای تهاجمی مستقیم تاکنون تقریباً وجود نداشت.
دندان آسیاب چاگیرسکایا این تصویر را تغییر میدهد. به گفته تیم پژوهشی، این دندان قدیمیترین مدرک شناختهشده از درمان عمدی دندان در کل سابقه فسیلی انسان است. شواهد مشابه در انسان خردمند (Homo sapiens) بیش از ۴۰ هزار سال بعد ظاهر میشوند.
انجام این کار نیازمند کنترل دقیق دست بوده است. سوراخ کردن یک حفره کوچک با ابزار سنگی باریک، به حرکت پایدار انگشتان و اعمال فشار کنترلشده نیاز دارد. پژوهشگران همچنین آثاری از بیش از یک روش دستکاری روی همین دندان شناسایی کردند که نشان میدهد ابزارها یا روشهای متفاوتی برای وظایف جداگانه به کار رفتهاند.
این کشف با شواهد گستردهتر غار چاگیرسکایا همخوانی دارد؛ جایی که باستانشناسان ابزارهای سنگی، بقایای حیوانات و مواد ژنتیکی مرتبط با گروههای نئاندرتال وابسته به جمعیتهای «میکوکی» از اروپای مرکزی و شرقی را یافتهاند. این گروهها حدود ۷۰ تا ۶۰ هزار سال پیش وارد منطقه آلتای شدند و هزاران سال در آنجا باقی ماندند.
در دهه گذشته، پژوهشها پیوسته دیدگاهها درباره نئاندرتالها را تغییر دادهاند. اکنون شواهدی وجود دارد که آنها را با ابزارسازی پیچیده، مراقبت از اعضای زخمی گروه و استفاده برنامهریزیشده از منابع مرتبط میکند. این دندان سوراخشده نمونه دیگری از توانایی حل مسئله آگاهانه در زندگی روزمره آنهاست.
البته یک دندان آسیبدیده بهتنهایی نمیتواند به همه پرسشها درباره شیوههای درمانی نئاندرتالها پاسخ دهد. با این حال، این کشف کوچک نشان میدهد که دهها هزار سال پیش از ظهور روشهای مشابه در گروههای بعدی انسان، یک مشکل دردناک دندانی شناسایی و با ابزارهای سنگی درمان شده بود.
