در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی زیر آب در آب‌های اسکندریه مصر، یافته‌ای بی‌سابقه توجه پژوهشگران تاریخ باستان را به خود جلب کرده است: کشف نخستین انگشتر مُهردار برنزی که نقشی نمادین از «فانوس اسکندریه» — یکی از عجایب هفت‌گانه جهان باستان — بر نگین آن حک شده است. این کشف استثنایی که در محدوده محله سلطنتی غرق‌شده و بندر باستانی کلئوپاترا صورت گرفته، سندی تازه و نادر از بازنمایی این بنای افسانه‌ای در دوران باستان به دست می‌دهد.
شاهکاری کوچک از یکی از عجایب هفت‌گانه جهان باستان
فانوس اسکندریه که در جزیره «فاروس» واقع در بندرگاه مصر بطلمیوسی ساخته شده بود، نه‌تنها نماد نبوغ مهندسی و راهنمای دریانوردان در دریای مدیترانه به شمار می‌رفت، بلکه به نمادی ماندگار از اقتدار تمدن هلنیستی بدل شد.
پیش از این، تصاویر بازمانده از این بنای با عظمت عمدتاً به سکه‌های ضرب‌شده در دوران روم باستان، نقوش برجسته موزاییکی یا دست‌نوشته‌های تاریخی محدود می‌شد. اکنون، باستان‌شناسان اعلام کرده‌اند که برای نخستین‌بار در تاریخ کاوش‌ها، نگاره این برج کهن روی نگین یک انگشتر مُهردار برنزی (Bronze Seal Ring) شناسایی شده است؛ یافته‌ای که ابعاد شخصی و اداری ارتباط مردم باستان با این بنای شاخص را روشن می‌سازد.
از هوش مصنوعی باستان‌یار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستان‌شناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالت‌سنجی اشیا
شروع گفتگو
جغرافیای کشف: محله سلطنتی مدفون زیر آب‌های بندر اسکندریه
این دستاورد توسط تیم مشترک باستان‌شناسی زیر آب در خلیج شرقی اسکندریه و در نزدیکی جزیره باستانی «آنتیرودوس» (Antirhodos) به دست آمد؛ منطقه‌ای که زمانی بخشی از محله سلطنتی بطلمیوسی و کاخ‌های کلئوپاترا بود، اما در پی وقوع زمین‌لرزه‌ها و سونامی‌های سهمگین سده چهارم پس از میلاد به اعماق آب‌های مدیترانه فرو رفت.
وزیر گردشگری و آثار باستانی مصر در جریان بازدید از سایت کاوش‌های زیر آب اعلام کرد که علاوه بر این انگشتر کم‌نظیر، مجموعه‌ای غنی از دست‌سازه‌های شیشه‌ای، ظروف سرامیکی و آثار سفالی با دیرینگی متغیر از سده چهارم پیش از میلاد تا سده چهارم پس از میلاد نیز از بستر دریا بیرون کشیده شده است.
گاه‌نگاری و جزئیات نگاره روی انگشتر
انگشتر مُهر برنزی با نشان فانوس دریایی اسکندریه، یافت شده در جزیره سلطنتی غرق شده آنتیرودوس. منبع: وزارت گردشگری و آثار باستانی، مصر.
بررسی‌های اولیه کارشناسان حاکی از آن است که شیوه ترسیم سازه بر روی نگین این انگشتر، شباهت بسیار چشمگیری به شمایل‌نگاری فانوس اسکندریه بر روی سکه‌های رومی سده دوم میلادی دارد:
تطبیق نگاره‌شناسی: ساختار پله‌ای سازه و بخش فوقانی محل افروختن آتش، با الگوهای رایج در ضرب سکه‌های قرن دوم میلادی در اسکندریه کاملاً هم‌خوانی دارد.
قدمت تخمینی: باستان‌شناسان با تکیه بر فرم فلزگری و مقایسه با سکه‌های هم‌دوره، این اثر را متعلق به سده دوم پس از میلاد (دوران حاکمیت امپراتوری روم بر مصر) تاریخ‌گذاری کرده‌اند.
کاربرد تاریخی: انگشترهای مُهردار در دنیای باستان تنها برای زینت شخصی به کار نمی‌رفتند، بلکه به عنوان امضا، تایید اسناد تجاری و مکاتبات رسمی توسط بازرگانان، نظامیان یا صاحب‌منصبان شهری استفاده می‌شدند. حک شدن فانوس اسکندریه بر این انگشتر می‌تواند نشان‌دهنده پیوند حرفه‌ای یا جایگاه والای صاحب آن با ساختار بندری و تجاری شهر باشد.
تداوم فعالیت بندرگاه سلطنتی در عصر امپراتوری روم
پیه سوز سفالی منقوش که در طول کاوش‌های زیر آب در بندر شرقی اسکندریه کشف شد. منبع: وزارت گردشگری و آثار باستانی، مصر.
یکی از دستاوردهای علمی مهم این کاوش، بازتعریف حیات شهری اسکندریه پس از سقوط دودمان بطلمیوسی است. شواهد به دست آمده از این منطقه غرق‌شده نشان می‌دهد که با وجود گذر از حکومت دودمان بطلمیوسی و کلئوپاترا به دوره استیلای روم، محله سلطنتی و بندرگاه شرقی نه‌تنها از رونق نیفتادند، بلکه دست‌کم تا چند سده پس از آن همچنان کانون پرجنب‌وجوش تجارت، دریانوردی و زندگی درباری در مدیترانه شرقی باقی ماندند.
نتیجه‌گیری
کشف این انگشتر مُهردار باستانی، فصل تازه‌ای در درک جلوه‌های بصری و نمادین یکی از بزرگ‌ترین سازه‌های دنیای کهن می‌گشاید. این یادگار کوچک اما پرارزش، پرده از این واقعیت برمی‌دارد که چگونه تصویر فانوس اسکندریه، افزون بر سکه‌ها و بناهای یادمانی، در وسایل روزمره نخبگان و دریانوردان آن عصر جاری بوده و روح کهن این شهر باستانی را حتی پس از گذشت هزاره‌ها در اعماق آب‌های مدیترانه زنده نگه داشته است.