ابوالحسن اتابکی باستان شناس و دکتری تاریخ از کشف کتیبهای خبر داد که به «روزشمار یکی از جشنهای ساسانیان» در صخرههای دشت مرودشت حکایت دارد.
مجله اینترنتی باستان شناس : سنگنوشتهای در ابعاد کوچک به «خط پهلوی کتابی» با اشاره به یکی جشنهای ساسانی در «ماه دی» که بخش پایانی آن از میان رفته است.
«roz day i pad….»
«روز دی به… آذر»
«روز دی به… مهر»
«روز دی به… دین»
اتابکی گفت: واژه «دی» از ریشه da به معنای «دادن»؛ «آفریدگار» یا «دادار هستی بخش» در متون اوستایی و پهلوی(دَثوش؛ دَدوش؛ دَذوه، دی) جایگزین یا پنداربخشی برای نام «اهورمزدا» است. در گاهشماری ایران باستان، افزون بر روز نخست هر ماه که «هرمزد روز» (اورمزد-دی) خوانده میشد، سه روز دیگر به نام «اهورامزدا» نامیده میگردید که با نام «دی» باز آفرینی شده و برای شناخت هر یک از این سه روز و جلوگیری از تکرار نام دی، با نام روز بعد پیوند گردیده اند که به ترتیب «دی به آذر» (روز هشتم)، «دی به مهر» (روز پانزدهم) و «دی به دین» (روز بیست و سوم) است.
نجمه ابراهیمی پژوهشگر ارشد تاریخی در همین زمینه گفت: در کتاب پهلوی «بُندهشن» درباره چرایی آفرینش آفریدگان برای نبرد با اهریمن آمده که «… (اهورامزدا) نام خویش را به چهار جای در ماهها جای داد. هرمزد و آن سه «دی» یکی نام (خود اهورامزدا)، یکی گاه، یکی دین و یکی زمان است که همیشه بودهاند». افزون بر این در همین کتاب «درباره چگونگی گیاهان» آمده که هر گُلی به (پهلوی وَرد vard) از آن امشاسپندی است و باشد که گوید: «مورد» و «یاسمن» هرمزد را خویش است. «بادرنگ» دی به آذر را… و «کاردک» دی(به مهر) را … شنبلید دی(به دین) را….».
ابراهیمی گفت: به گمان تکرار نام «دی» در هر ماه، دو هدف را پیش روی مینهاده است: نخست بزرگداشت مقام اهورامزدا و تکرار آن در هر ماه و دیگری بخش نمودن بازه زمانی کوچکتر از ماه شبیه هفته در گاه شماری دوره ساسانی بوده است.
وی به نقل از ابوریحان بیرونی اذعان کرد: در میان زردشتیان هرگاه نام روز با ماه برابر میشد، آن روز را جشن میگرفتند. از این رو در روزهای هشتم، پانزدهم و بیست و سوم ماه دی، جشن میگرفتند که با آداب و رسوم ویژهای همراه بوده و نام این جشنها با تفاوت اندکی در بازه زمانی به «فره روز» (خرم روز) یا آغاز چله بزرگ؛ «جشن آتش»، «سیرسوا»، «بنتیکان»؛ «گاوگیل» یاد شده است.
