در ژوئیه سال ۲۰۰۹، جستجوی ساده یک کاوشگر آماتور با فلزیاب در زمینهای کشاورزی استافوردشایر انگلستان به یکی از حیرتانگیزترین رویدادهای تاریخ باستانشناسی بریتانیا انجامید؛ کاوشی که طی آن ۲۴۴ کیسه پر از اشیای زرین و سیمین باستانی به ارزش بیش از ۳.۳ میلیون پوند از دل خاک بیرون کشیده شد. این مجموعه بینظیر که با نام «گنجینه استافوردشایر» (Staffordshire Hoard) شناخته میشود، بزرگترین انباشت فلزکاری طلا و نقره متعلق به دوران آغازین قرون وسطی و انگلوساکسونهاست که تا به امروز کشف شده و شناخت پژوهشگران را از شکوه نظامی و صنعتگری سده هفتم میلادی دگرگون کرده است.
کشف ۲۴۴ کیسه طلا در مزرعهای در استافوردشایر
یک نوار طلایی از گنجینه استافوردشایر حاوی کتیبهای از کتاب مقدس است: «ای پروردگار، برخیز و دشمنانت پراکنده شوند و کسانی که از تو متنفرند از پیشگاهت رانده شوند.» عکس: دیوید روآن / موزه و گالری هنر بیرمنگام / ویکیمدیا کامنز
داستان این کشف زمانی آغاز شد که تری هربرت (Terry Herbert)، کاوشگر باتجربه با دستگاه فلزیاب، اجازه بررسی زمینی شخمزده در نزدیکی روستای همرویچ (Hammerwich) در منطقه استافوردشایر را از مالک مزرعه، فرد جانسون (Fred Johnson)، دریافت کرد. هنوز چند ساعتی از آغاز پیمایش نگذشته بود که بوقهای ممتد دستگاه خبر از وجود تودهای متراکم از اشیای فلزی در لایههای سطحی خاک داد.
ظرف مدت پنج روز کاوش فشرده در این محوطه، هربرت قطعات طلا و نقرهای را از عمق کم خاک خارج کرد که برای نگهداری اولیه آنها به ۲۴۴ کیسه مجزا نیاز بود. او بلافاصله این یافته کمنظیر را به دونکن اسلارک، مسئول ثبت آثار باستانی قابلحمل (Portable Antiquities Scheme) در منطقه استافوردشایر و میدلندز غربی، گزارش داد و باستانشناسان حرفهای برای نجاتبخشی و کاوش نظاممند محوطه وارد عمل شدند.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
ویژگیهای گنجینه: ارتشی مصلح از طلا و سنگ لعل
یک قبضه شمشیر آنگلوساکسون با تزئینات پیچیده که از گنجینه استافوردشایر به دست آمده است. عکس: دنیل باکستون / موزه و گالری هنر بیرمنگام / ویکیمدیا کامنز
بررسیهای باستانشناسی نشان داد که گنجینه استافوردشایر بیش از ۳۹۰۰ قطعه و ترکش مجزا را در بر میگیرد که عمدتاً از جنس طلای عیار بالا، نقره و مزین به تکنیک مرصعکاری با لعل و عقیق سرخ (Cloisonné) هستند. برخلاف تدفین سلطنتی مشهور کشتی ساتنهو (Sutton Hoo) در سال ۱۹۳۹ که ماهیتی آرامگاهی داشت، محتویات استافوردشایر کاملاً رزمی و نظامی است:
تزئینات اسلحه و شمشیرها: صدها قبضه شمشیر زرین، پوملها (سرپوش دسته شمشیر) و هرمهای تزئینی غلاف در میان آثار وجود دارند. شمشیرسازان آنگلوساکسون این قطعات را با ظرافت میکروسکوپی و صفحات مشبک طلا تزئین کرده بودند، در حالی که تیغههای آهنی پیش از دفن شدن از قبضهها جدا شده بود.
کلاهخود شاهانه: قطعات زرین و ورقات نقرهای متعددی از یک یا چند کلاهخود رزمی اشرافی با نقوش حیوانات به هم پیچیده در میان گنجینه شناسایی شد.
صلیبهای تا خورده و نمادهای مذهبی: در کنار انبوه ادوات نظامی، سه صلیب زرین مسیحی نیز پیدا شد که یکی از آنها با فشار مکانیکی خم شده بود تا در فضایی کوچک یا کیسهای فشرده جای گیرد.
کتیبه زرین لاتین: نوار طلایی باریکی با نوشتهای دوطرفه از کتاب مقدس به زبان لاتین در گنجینه وجود داشت: «Surge Domine et dissipentur inimici tui» («برخیز ای خداوند، تا دشمنانت پراکنده شوند»).
فنآوری پنهان زرگران آنگلوساکسون
یک پلاک طلاکوب تزیینشده از گنجینه استافوردشایر. عکس: جان کالاس / ویکیمدیا کامنز
پژوهشهای آزمایشگاهی که در سالهای بعد در مجلات معتبر علمی منتشر شد، رازی شگفتآور را درباره دانش متالورژی سده هفتم میلادی فاش کرد. تجزیه و تحلیل بیش از ۲۲۲ قطعه طلا نشان داد که زرگران آنگلوساکسون از روش پیچیدهای موسوم به «زراندودسازی از طریق تهیسازی سطحی» (Depletion Gilding) بهره میبردند.
در این شیوه، با بهرهگیری از مواد شیمیایی، نقره و مس از سطح خارجی آلیاژ زدوده میشد تا طلای با عیار متوسط (حدود ۱۲ تا ۱۸ عیار) در سطح رویی خلوصی بسیار درخشان و معادل ۲۱ تا ۲۳ عیار بیابد. این یافته اثبات کرد که سنتهای کارگاهی و متالورژی دوران تاریک قرون وسطی بسیار نظاممندتر و پیشرفتهتر از تصورات سنتی مورخان بوده است.
مرسیا و سده هفتم: انگیزه پنهان کردن غنایم در خاک
منطقهای که گنجینه در آن کشف شد، قلب پادشاهی باستانی مرسیا (Mercia) در دوران اقتدار پادشاهان جنگجویی چون پندا، وولفهر و اتلرد بود. در سده هفتم میلادی، مرسیا درگیر نبردهای مداوم و ویرانگر با سایر پادشاهیهای آنگلوساکسون مانند نورثامبریا و وسکس بود.
به باور باستانشناسان، این مجموعه عظیم غنایم نظامی گردآوریشده از میدانهای جنگ است که ممکن است به عنوان نذر مذهبی برای پیروزی در نبرد، انباشت سهم فرماندهان جنگی از غارت دشمن، یا پنهانسازی اضطراری گنجینه در جریان یک بحران امنیتی زیر خاک مدفون شده و مالکان آن دیگر هرگز زنده نماندند تا آن را بازیابند.
ارزشگذاری ۳.۳ میلیون پوندی و نجات میراث ملی
طبق قوانین عتیقهجات انگلستان، کمیته ارزشگذاری گنجینهها در موزه بریتانیا، ارزش مادی گنجینه استافوردشایر را ۳.۲۸۵ میلیون پوند (نزدیک به ۳.۳ میلیون پوند) برآورد کرد. این مبلغ تاریخی به صورت مساوی میان یابنده اثر (تری هربرت) و صاحب زمین مزرعه تقسیم گردید.
به دنبال این ارزیابی، یک پویش ملی نجات میراث با حمایت مالی صندوق یادبود میراث ملی بریتانیا و صندوق هنر راهاندازی شد و کل مبلغ مورد نیاز جمعآوری گردید. امروزه این قطعات تاریخی نفیس به صورت مشترک توسط موزه و گالری هنری بیرمنگام و موزه سفالگری استوک-آن-ترنت خریداری شده و برای عموم به نمایش گذاشته شده است.
جمعبندی
رویدادی که با پر شدن ۲۴۴ کیسه از طلا در یک مزرعه گلآلود آغاز شد، سرانجام یکی از درخشانترین برگهای تاریخ انگلستان کهن را ورق زد. گنجینه استافوردشایر نهتنها یک کشف چند میلیون پوندی، بلکه سندی زنده و شگفتانگیز از هنر فلزکاری، ایمان مذهبی و کشمکشهای سهمگین دوران آغازین قرون وسطی است که پس از گذشت قرنها، همچنان پرسشهای بسیاری را در برابر پژوهشگران باستانشناسی قرار میدهد.