در قبری مردانه از اوایل قرن پنجم میلادی در بلژیک، باستانشناسان به کیسهای برخوردند که نهتنها چند سکه کهنه، بلکه سرنخی مهم از چگونگی ادامه زندگی اقتصادی پس از فروپاشی نظام پولی روم را در خود پنهان کرده بود؛ سرنخی که نشان میدهد مردم عادی چگونه بدون «پول خرد» امپراتوری، دادوستد میکردند.
مجله اینترنتی باستان شناس : با فروپاشی تدریجی قدرت روم در شمالغرب اروپا، یکی از نخستین چیزهایی که از کار افتاد، نظام پولی امپراتوری بود. حدود سال ۴۰۰ میلادی، سکههای برنزی که ستون اصلی معاملات روزمره بودند، دیگر به مناطقی چون شمال گل و بلژیک امروزی نمیرسیدند. طلا و نقره همچنان وجود داشت، اما برای خریدهای کوچک چندان به کار نمیآمد. پرسش این است: مردم عادی در چنین شرایطی چگونه خرید و فروش میکردند؟
پاسخ احتمالی این پرسش در قبری به نام A-104 در محوطه باستانی اودنبورگ بلژیک نهفته است؛ دژی ساحلی که در اواخر قرن دوم میلادی بهدست ارتش روم ساخته شد و تا اوایل قرن پنجم همچنان مسکون بود. این قبر که در حفاریهای سال ۱۹۶۴ کشف شد، به مردی تعلق دارد که همراه با وسایل شخصیاش دفن شده بود: سنجاقی صلیبیشکل، پلاک کمربند، چاقو، کوزه سفالی، ظروف شیشهای و مهمتر از همه، یک کیسه کوچک.
خود کیسه تقریباً بهطور کامل پوسیده بود، اما محتویاتش باقی مانده بود: چهار سکه برنزی، چند قطعه فلز شکسته، یک آتشزنه آهنی، سنگهای چخماق و چند شیء فلزی کوچک دیگر. آنچه این مجموعه را شگفتانگیز میکند، نه فقط وجود سکهها، بلکه ترکیب زمانی عجیب آنهاست. دو سکه مربوط به دوران تراژان (اوایل قرن دوم میلادی)، یکی از زمان هادریان و دیگری از اواخر قرن چهارم، دوران والنتینیان دوم بود.
در نگاه نخست، چنین ترکیبی میتواند تصادفی به نظر برسد؛ اما پژوهشگران که نتایج مطالعهشان در نشریه Britannia منتشر شده، نظر دیگری دارند. آنها متوجه شدند که وزن مجموع این سکهها حدود ۵۶٫۷۷ گرم است؛ عددی که تقریباً با دو اونسیای رومی—یک واحد وزن رایج در جهان روم—برابری میکند. این یعنی سکهها احتمالاً دیگر بهعنوان «پول با ارزش اسمی» استفاده نمیشدند، بلکه بر اساس وزن فلزشان ارزش داشتند.
قطعات برنزی شکستهای که کنار سکهها قرار داشتند، این فرضیه را تقویت میکنند. این تکهها آنقدر آسیبدیده بودند که کاربرد عملی نداشتند و بهاحتمال زیاد بهعنوان ضایعات برنز (Hackbronze) نگهداری میشدند؛ فلزی خام که میتوانست در مبادلات کوچک بهکار رود. به بیان دیگر، مردم ممکن است مجموعهای از سکههای کهنه و فلزات شکسته را وزن میکردند و بر همان اساس معامله انجام میدادند.
چنین رفتاری با آنچه از اقتصاد پسارومی میدانیم، همخوانی دارد. در نبود پول خرد دولتی، جوامع محلی به نظامهای انعطافپذیرتری روی آوردند: ترکیبی از مبادله کالا به کالا، هدیه، پرداخت جنسی و مبادله بر پایه وزن فلز. نمونههای مشابهی از این شیوه در مکانهای دیگر نیز دیده شده است، اما قبر اودنبورگ به دلیل تاریخ زودهنگام و حضور همزمان سکه و ضایعات فلزی، جایگاه ویژهای دارد.
پژوهشگران با احتیاط تأکید میکنند که این یافته بهتنهایی اثبات نمیکند که ضایعات برنز نقش «پول» را داشتهاند. با این حال، این کیسه کوچک نشان میدهد آنچه زمانی بیارزش و شکسته به نظر میرسید، ممکن است ابزار کلیدی بقا در اقتصادی در حال فروپاشی بوده باشد.
برای باستانشناسان، این اشیای ساده بیش از چند تکه فلز کهنهاند؛ آنها روایتی زنده از سازگاری انسانها در دورهای بحرانی را بازگو میکنند—دورانی که در آن، حتی پس از سقوط روم، زندگی روزمره همچنان راهی برای ادامه یافتن پیدا کرد.
